Khí hậu nhiệt đới gió mùa là gì? Nguyên nhân hình thành và những đặc trưng nổi bật

Khí hậu Việt Nam luôn mang sắc thái đặc biệt nhờ sự kết hợp giữa nhiệt đới và gió mùa. Những thay đổi mạnh theo mùa ảnh hưởng trực tiếp đến thiên nhiên và sinh hoạt hằng ngày của người dân. Trong bài viết này, FPT Shop sẽ giúp bạn tìm hiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng các đặc điểm giúp khí hậu nước ta mang dấu ấn riêng.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa là gì?

Khí hậu nhiệt đới gió mùa là một trong những kiểu khí hậu quan trọng và có phạm vi ảnh hưởng rộng. Đây là kiểu khí hậu nóng ẩm, có sự phân mùa rõ rệt do tác động mạnh của các hệ thống gió thổi theo chu kỳ. Nhắc đến khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiều người nghĩ ngay đến lượng mưa lớn, độ ẩm cao và sự thay đổi mạnh giữa các mùa trong năm.

Việt Nam là quốc gia điển hình sở hữu kiểu khí hậu này. Nhờ vị trí nằm trong vùng nội chí tuyến, đồng thời tiếp giáp biển Đông rộng lớn, khí hậu nước ta luôn nhận được lượng nhiệt và lượng ẩm dồi dào. Những điều kiện đó tạo nên một môi trường đặc biệt, vừa thuận lợi vừa thách thức đối với sự phát triển kinh tế, xã hội và sinh thái.

Những đặc điểm của khí hậu nhiệt đới gió mùa

Tính chất nhiệt đới

Trong môi trường khí hậu nhiệt đới gió mùa, tổng bức xạ hằng năm luôn lớn và cán cân bức xạ duy trì trạng thái dương. Nhiệt độ trung bình trên cả nước vượt mức 20 độ C nếu không tính vùng núi cao. Số giờ nắng trong năm thay đổi theo từng khu vực nhưng thường dao động từ 1400 đến 3000 giờ. Những yếu tố này giải thích vì sao Việt Nam có nền nhiệt cao quanh năm, khác biệt với nhiều vùng cùng vĩ độ nhưng chịu ảnh hưởng hạn chế từ biển.

Tính chất ẩm

Do tiếp giáp biển Đông, lượng hơi nước dồi dào thổi vào đất liền nên lượng mưa tại Việt Nam rất lớn. Mỗi năm trung bình nhận từ 1500 đến 2000mm mưa, thậm chí tại các khu vực đón gió có thể vượt mức 3500mm. Độ ẩm không khí cao trên 80% và cân bằng ẩm luôn nằm trong mức dương. Những yếu tố này khiến môi trường luôn có độ ẩm cao, thuận lợi cho thảm thực vật xanh tốt.

Tính chất gió mùa

Gió mùa mùa đông

Trong mùa đông, miền Bắc chịu ảnh hưởng của khối khí lạnh từ phương Bắc thổi xuống theo hướng đông bắc. Đầu mùa đông thường khô và lạnh, cuối mùa đông lại chuyển sang lạnh ẩm. Khối khí lạnh này giảm dần khi tiến xuống miền Trung do bị chặn bởi dãy Bạch Mã.

Ở khu vực từ Đà Nẵng trở vào Nam, gió tín phong bán cầu Bắc thổi theo hướng đông bắc tạo ra mùa khô rõ rệt tại Nam Bộ và Tây Nguyên. Nhờ vậy, khu vực này có đặc điểm mùa khô dài, nắng nhiều và độ ẩm thấp hơn các vùng còn lại.

Gió mùa mùa hạ

Bước vào mùa hạ, gió mùa tây nam hoạt động mạnh. Khối khí nhiệt đới ẩm từ Bắc Ấn Độ Dương di chuyển vào Việt Nam gây mưa lớn ở Nam Bộ và Tây Nguyên. Khi vượt qua dãy Trường Sơn và tràn xuống vùng ven biển Trung Bộ, luồng khí tạo hiệu ứng phơn, khiến khu vực này trở nên khô nóng.

Giữa và cuối mùa hè, gió tây nam kết hợp với dải hội tụ nhiệt đới tạo nên những đợt mưa kéo dài tại nhiều nơi trên lãnh thổ. Sự tương tác giữa các khối khí theo mùa chính là yếu tố quyết định tính phân mùa trong khí hậu nhiệt đới gió mùa tại Việt Nam.

Nguyên nhân hình thành khí hậu nhiệt đới gió mùa

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Việt Nam hình thành nhờ vị trí địa lý đặc biệt và sự hoạt động mạnh mẽ của các khối khí:

Tác động vị trí địa lý

Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến Bắc bán cầu, tiếp giáp với biển Đông. Nhờ vị trí này, các khu vực trên lãnh thổ đều nhận được lượng bức xạ lớn quanh năm, nhiệt độ trung bình cao và nhiều nắng.

Tác động của biển Đông

Biển Đông có tác động quan trọng đến khí hậu và thời tiết của khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là Việt Nam. Vùng biển này đóng vai trò điều hòa nhiệt độ, cung cấp độ ẩm dồi dào và hỗ trợ hình thành các đợt mưa lớn.

Khi các khối khí ẩm từ Biển Đông di chuyển vào đất liền và gặp địa hình núi cao, hiện tượng mưa rào xuất hiện với cường độ mạnh, kéo dài nhiều ngày. Điều này không chỉ tạo ra lượng mưa trung bình lớn mà còn duy trì độ ẩm cao đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa, ảnh hưởng trực tiếp đến nông nghiệp, nguồn nước và đời sống sinh hoạt của người dân. 

Ngoài ra, Biển Đông còn góp phần làm dịu bớt nhiệt độ mùa hè, tăng khả năng hình thành mây và sương mù, tạo nên sự đa dạng và phong phú cho thời tiết của khu vực.

Biểu hiện của khí hậu nhiệt đới gió mùa theo từng vùng miền

Miền Bắc

Miền Bắc có mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều và mùa đông lạnh khô hoặc lạnh ẩm tùy thời điểm. Đặc biệt, miền Bắc còn có mùa xuân và mùa thu tạo nên nhịp điệu thời tiết bốn mùa hiếm thấy trong vùng khí hậu nhiệt đới.

Miền Trung

Miền Trung có hai mùa rõ rệt gồm mùa mưa và mùa khô. Tuy nhiên, mùa mưa thường lệch về thời điểm cuối năm, ảnh hưởng mạnh từ gió mùa đông bắc và bão nhiệt đới. Sự phân mùa lệch pha khiến khí hậu khu vực này có sự khác biệt so với hai miền còn lại.

Miền Nam

Miền Nam có hai mùa là mùa khô và mùa mưa. Mùa khô kéo dài với thời tiết nắng nhiều, còn mùa mưa tập trung chủ yếu trong tháng 5 đến tháng 10. Nhịp điệu thời tiết này rất điển hình cho vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đới gió mùa đến đời sống

Trong nông nghiệp

Kiểu khí hậu nhiệt đới gió mùa tạo điều kiện thuận lợi cho trồng trọt nhờ lượng mưa phong phú và nền nhiệt cao. Nông nghiệp lúa nước phát triển mạnh, cho phép canh tác nhiều vụ trong năm. Tuy vậy, thiên tai như lũ lụt, hạn hán và rét đậm thường gây khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất.

Trong sản xuất và đời sống dân cư

Khí hậu này hỗ trợ phát triển lâm nghiệp, thủy sản và du lịch. Tuy nhiên, sự phân mùa rõ rệt cũng gây cản trở cho giao thông, bảo quản máy móc và hoạt động khai thác. Bão lũ, mưa lớn và nắng nóng dễ gây thiệt hại về tài sản và môi trường sống.

Đặc điểm sinh vật trong môi trường khí hậu nhiệt đới gió mùa

Khí hậu nhiệt đới gió mùa thúc đẩy đa dạng sinh học:

• Ở vùng mưa nhiều, rừng có nhiều tầng và cây rụng lá hạn chế mùa khô.
• Ở vùng ít mưa, đồng cỏ cao nhiệt đới phát triển.
• Ven cửa sông và ven biển, rừng ngập mặn chiếm ưu thế, tạo môi trường sống cho nhiều loài động vật trên cạn và dưới nước.
• Khí hậu nhiệt đới gió mùa cũng rất thuận lợi cho cây lương thực nhiệt đới, đặc biệt là cây lúa nước, giúp nông nghiệp phát triển 2-3 vụ mỗi năm.

Tạm kết

Việt Nam chịu tác động mạnh từ khí hậu nhiệt đới gió mùa, tạo nên sự đa dạng trong thời tiết và môi trường sống. Khi hiểu rõ đặc điểm và quy luật của kiểu khí hậu này, chúng ta sẽ có thêm kiến thức để thích ứng tốt hơn trước những thay đổi của thiên nhiên. Kiểu khí hậu này tuy mang lại nhiều thuận lợi nhưng cũng tạo ra không ít thách thức cần được ứng phó kịp thời.

Một chiếc iPhone giúp bạn xem thời tiết nhanh chóng, theo dõi dự báo từng giờ để chủ động cho mọi hoạt động trong ngày. Màn hình rõ nét và ứng dụng trực quan mang đến trải nghiệm tiện lợi ngay khi cần. Bạn có thể ghé FPT Shop để chọn ngay mẫu iPhone chính hãng phù hợp nhu cầu sử dụng.

Xem thêm:

• Gió phơn là gì? Giải thích hiện tượng gió nóng khô và tác động đến khí hậu Việt Nam
• Gió Chướng là gì? Tìm hiểu hiện tượng thời tiết đặc trưng cho vùng ven biển Nam Bộ
• Gió mùa Đông Bắc là gì? Vì sao khiến trời lạnh đột ngột và khô hanh
• Tuyển tập 100+ STT gió mùa về ý nghĩa và sâu sắc cho ngày se lạnh