Gió phơn là gì? Giải thích hiện tượng gió nóng khô và tác động đến khí hậu Việt Nam

Tại Việt Nam, mỗi khi hè đến, nhiều tỉnh thành ở miền Trung lại phải đối mặt với những đợt nắng nóng gay gắt khiến cây cối khô héo, cuộc sống sinh hoạt bị ảnh hưởng. Một trong những nguyên nhân chính là hiện tượng khí tượng đặc biệt mang tên gió phơn. Trong bài viết này, FPT Shop sẽ cùng bạn khám phá gió phơn là gì, cơ chế hình thành và tác động của nó đến môi trường cũng như đời sống con người.

Gió phơn là gì?

Gió phơn là gì? Đây là hiện tượng gió vượt qua núi cao rồi đổi tính chất, trở nên khô và nóng hơn khi thổi xuống phía sườn bên kia. Trong khoa học khí tượng, hiện tượng này còn được gọi là foehn effect. Khi khối không khí ẩm từ biển di chuyển và va vào sườn đón gió của dãy núi, nó bị đẩy lên cao, ngưng tụ và tạo mưa. Phần không khí còn lại vượt qua đỉnh núi, do mất độ ẩm và bị nén đoạn nhiệt, sẽ nóng lên nhanh chóng và trở thành luồng gió khô, nóng ở sườn khuất gió.

Tại các khu vực có địa hình đồi núi cao, gió phơn thường xuyên xảy ra và tạo ra điều kiện thời tiết khắc nghiệt. Tại Việt Nam, miền Trung là khu vực chịu ảnh hưởng mạnh nhất của loại gió này.

Nguồn gốc và các tên gọi khác nhau của gió phơn trên thế giới

Nguồn gốc tên gọi "foehn"

Từ "foehn" xuất phát từ tiếng Đức, dùng để mô tả luồng gió ấm từ dãy Alps giúp khí hậu Trung Âu bớt giá lạnh. Đây là hiện tượng khí tượng đặc trưng của các khu vực núi cao.

Các tên gọi theo từng quốc gia

Mỗi vùng trên thế giới đều có tên riêng cho hiện tượng gió phơn. Tại Mỹ và Canada, nó được gọi là Chinook; ở California có tên Santa Ana; còn tại Tây Ban Nha là Bilbao. Ở Việt Nam, người dân thường gọi là gió Lào do ảnh hưởng từ Lào tràn qua Trường Sơn sang vùng Bắc Trung Bộ. Dù tên gọi khác nhau, bản chất của gió phơn vẫn là luồng gió khô và nóng sau khi vượt qua chướng ngại địa hình.

Nguyên nhân hình thành gió phơn là gì?

Gió phơn là hệ quả của sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm trong quá trình không khí di chuyển qua địa hình đồi núi. Khối không khí ban đầu di chuyển song song với mặt đất, nhưng khi gặp dãy núi cao, nó bị buộc phải dâng lên theo triền núi phía đón gió. Khi lên cao, nhiệt độ giảm, hơi ẩm ngưng tụ tạo mưa và khiến khối khí trở nên khô hơn.

Sau khi vượt qua đỉnh núi, khối khí khô tiếp tục di chuyển xuống sườn bên kia và chịu hiện tượng nén đoạn nhiệt – một quy luật trong nhiệt động lực học. Quá trình này làm nhiệt độ tăng nhanh khi hạ độ cao, tạo thành luồng gió khô, nóng đặc trưng.

Dãy núi càng cao, sự chênh lệch nhiệt độ và độ ẩm giữa hai sườn càng lớn. Đây cũng là lý do miền Trung Việt Nam, đặc biệt khu vực Bắc Trung Bộ, thường chịu ảnh hưởng nặng nề của gió phơn Tây Nam gây nắng nóng và độ ẩm thấp.

Đặc điểm gió phơn ở Việt Nam

Thời gian xuất hiện

Gió phơn ở Việt Nam thường xuất hiện trong mùa gió Tây Nam, kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 hằng năm. Thời gian này trùng với mùa hè, khiến khu vực miền Trung chịu ảnh hưởng mạnh của khí hậu khô nóng.

Quá trình hình thành

Gió phơn bắt đầu từ khối không khí ẩm ở vịnh Thái Lan, di chuyển theo hướng Tây Nam – Đông Bắc, băng qua Campuchia và Lào. Khi gặp dãy Trường Sơn, không khí buộc phải dâng cao, nhiệt độ giảm và hơi ẩm ngưng tụ, tạo ra mưa ở sườn đón gió.

Đặc tính khô nóng

Sau khi vượt qua đỉnh núi, khối không khí đã mất phần lớn độ ẩm. Khi di chuyển xuống sườn phía Đông, luồng khí chịu nén đoạn nhiệt, làm nhiệt độ tăng nhanh, gây ra hiện tượng gió khô nóng. Đây chính là gió phơn Tây Nam – nguyên nhân chính tạo ra thời tiết nắng gắt và khắc nghiệt ở khu vực Bắc Trung Bộ và Trung Trung Bộ tại Việt Nam.

Tác động của gió phơn đến khí hậu Việt Nam

Nhiệt độ và độ ẩm thay đổi đột ngột

Khi gió phơn hoạt động mạnh, khí hậu tại các khu vực chịu ảnh hưởng trở nên cực kỳ khô nóng. Độ ẩm không khí có thể giảm xuống dưới 30%, trong khi nhiệt độ ban ngày thường vượt ngưỡng 40°C và có thể chạm mức 43°C. Sự kết hợp giữa nắng gắt và luồng gió khô nóng làm cây cối nhanh chóng khô héo, đất đai nứt nẻ, ao hồ cạn kiệt.

Nguy cơ cháy rừng gia tăng

Gió phơn khô và nóng là yếu tố dễ dẫn đến cháy rừng, nhất là ở những nơi có nhiều cây cỏ khô dễ bắt lửa. Khi nhiệt độ tăng cao kèm theo độ ẩm trong không khí giảm mạnh, chỉ một tia lửa nhỏ cũng có thể khiến ngọn lửa lan nhanh, gây ra những thiệt hại lớn cho môi trường tự nhiên và hệ sinh thái rừng.

Ảnh hưởng đến sức khỏe và đời sống con người

Đối với con người, gió phơn gây cảm giác oi bức, mệt mỏi, dễ dẫn đến mất nước hoặc say nắng khi hoạt động ngoài trời. Tình trạng thời tiết khắc nghiệt này làm giảm năng suất lao động, đồng thời tăng nguy cơ các bệnh liên quan đến nắng nóng.

Thiệt hại trong nông nghiệp

Ngành nông nghiệp là lĩnh vực chịu tác động rõ rệt nhất. Gió phơn làm nhiều loại cây trồng bị cháy lá, héo rũ hoặc giảm năng suất thu hoạch. Đặc biệt, những vùng đất không có hệ thống tưới tiêu hiệu quả thường bị ảnh hưởng nghiêm trọng, gây thiệt hại kinh tế lớn.

Giải pháp ứng phó với gió phơn khô nóng

Đối với sức khỏe cá nhân

• Bổ sung nước thường xuyên: Gió phơn làm không khí khô hanh, dễ gây mất nước và khô da. Cần uống đủ 2–3 lít nước mỗi ngày, kết hợp ăn trái cây mọng nước như cam, dưa hấu, thanh long.
• Tránh ra ngoài vào giờ cao điểm nắng nóng: Khoảng 11h–15h là lúc gió phơn hoạt động mạnh, nên hạn chế ra đường hoặc lao động ngoài trời trong khung giờ này.
• Bảo vệ da và đường hô hấp: Sử dụng khẩu trang, kính mát, kem dưỡng ẩm và giữ ẩm cho mũi họng để phòng ngừa viêm đường hô hấp.

Trong sinh hoạt và đời sống

• Đóng kín cửa, che chắn ánh nắng: Sử dụng rèm cửa, màn chắn nắng, đóng cửa sổ vào ban ngày để giảm sức nóng và ngăn hơi khô từ gió phơn tràn vào nhà.
• Tăng độ ẩm trong không gian sống: Dùng máy phun sương, đặt chậu nước hoặc cây xanh trong nhà để cân bằng độ ẩm.
• Tiết kiệm điện hiệu quả: Hạn chế sử dụng các thiết bị điện công suất cao vào giờ cao điểm để tránh quá tải.

Trong sản xuất nông nghiệp

• Tưới nước đúng cách: Nên tưới vào sáng sớm hoặc chiều tối để tránh bay hơi nhanh. Ưu tiên phương pháp tưới nhỏ giọt hoặc phun mưa để giữ ẩm lâu hơn.
• Che phủ gốc cây: Sử dụng rơm rạ, vỏ trấu hoặc bạt để giữ ẩm cho đất và giảm bốc hơi nước.
• Chọn giống cây trồng chịu hạn: Ưu tiên giống cây có sức đề kháng tốt, hạn chế héo rũ do thiếu nước trong gió phơn kéo dài.

Tạm kết

Hiểu được gió phơn là gì sẽ giúp bạn chủ động hơn trong việc thích nghi và bảo vệ bản thân trước những biến động thời tiết cực đoan. Đây không chỉ là hiện tượng khí tượng thông thường, mà là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống của hàng triệu người, đặc biệt tại miền Trung Việt Nam trong mùa nắng nóng.

Gió phơn mang theo hơi nóng khô rát, dễ khiến cơ thể mất nước và không khí trở nên ngột ngạt. Để làm dịu cơn nóng, bạn có thể chọn quạt làm mát hoặc quạt điều hòa tại FPT Shop – thiết bị hỗ trợ điều tiết không khí hiệu quả, mang lại làn gió dễ chịu và giúp không gian sống trở nên thoáng mát hơn mỗi ngày.

• Quạt điều hòa 

Xem thêm:

• Gió Chướng là gì? Tìm hiểu hiện tượng thời tiết đặc trưng cho vùng ven biển Nam Bộ
• Mắt bão là gì? Tìm hiểu về hiện tượng mắt bão và tầm quan trọng trong dự báo thời tiết