Vì sao càng lên cao nhiệt độ càng giảm? Giải thích hiện tượng và các yếu tố ảnh hưởng đến khí hậu Trái Đất

Bạn có bao giờ để ý rằng khi lên núi, nhiệt độ luôn mát hơn nhiều so với đồng bằng, dù vẫn cùng một thời điểm trong ngày? Hiện tượng này xuất phát từ sự thay đổi tự nhiên của khí quyển, nơi áp suất và mật độ không khí giảm dần theo độ cao. Trong bài viết này, FPT Shop sẽ cùng bạn tìm hiểu vì sao càng lên cao nhiệt độ càng giảm và những yếu tố nào chi phối hiện tượng này.

Vì sao càng lên cao nhiệt độ càng giảm?

Hiện tượng nhiệt độ giảm khi độ cao tăng là điều thường thấy trong khí quyển Trái Đất. Nhiều yếu tố kết hợp tạo ra cơ chế này, từ nguồn nhiệt của Mặt Trời, đặc tính hấp thụ nhiệt của mặt đất, đến sự thay đổi áp suất và mật độ không khí.

Nguồn nhiệt không đến trực tiếp từ Mặt Trời

Nguồn nhiệt mà Trái Đất nhận được chủ yếu đến từ ánh sáng Mặt Trời, nhưng ánh sáng này không làm nóng không khí trực tiếp. Phần lớn năng lượng từ Mặt Trời bị phản xạ trở lại không gian, chỉ một phần nhỏ đi vào và được hấp thụ bởi bề mặt Trái Đất. Khi mặt đất hấp thụ năng lượng, nó nóng lên và tỏa nhiệt ra không khí xung quanh. Lớp không khí gần mặt đất có mật độ cao hơn, nên khả năng giữ nhiệt tốt hơn và làm tăng nhiệt độ gần bề mặt.

Càng lên cao, không khí trở nên loãng hơn, lượng phân tử khí giảm dần, khả năng hấp thụ và giữ nhiệt kém đi. Do đó, càng lên cao nhiệt độ càng giảm, tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa nhiệt độ ở đồng bằng và các vùng núi cao. Hiện tượng này giải thích tại sao các đỉnh núi thường lạnh hơn mặt đất, dù khoảng cách tới Mặt Trời không thay đổi.

Không khí loãng và áp suất giảm theo độ cao

Một nguyên nhân quan trọng khác lý giải hiện tượng càng lên cao nhiệt độ càng giảm là sự giảm áp suất khí quyển khi độ cao tăng. Khi không khí di chuyển lên cao, áp suất giảm khiến các phân tử khí giãn ra. Quá trình giãn nở này phân tán năng lượng nhiệt, làm giảm nhiệt độ.

Hiện tượng này rõ rệt ở tầng đối lưu, lớp khí gần mặt đất, cao khoảng 10–12 km. Ở đây, nhiệt độ giảm khoảng 6,5°C mỗi 1.000 m, tạo ra sự chênh lệch giữa đồng bằng và núi cao. Mật độ không khí thấp và khả năng giữ nhiệt kém ở độ cao lớn giải thích tại sao càng lên cao, nhiệt độ càng giảm.

Càng lên cao nhiệt độ giảm bao nhiêu độ?

Trung bình, trong tầng đối lưu, càng lên cao nhiệt độ càng giảm khoảng 6,5°C cho mỗi 1.000m. Tuy nhiên, con số này có thể thay đổi tùy theo khu vực và điều kiện khí hậu thực tế.

Ở những nơi ẩm ướt, tốc độ giảm nhiệt chậm hơn vì hơi nước trong không khí hấp thụ và giữ nhiệt tốt. Trong khi đó, ở vùng khô hạn, nhiệt độ giảm nhanh hơn do không khí mất nhiệt nhanh chóng.

Hiểu được quy luật này giúp các nhà khí tượng dự báo chính xác hơn về thời tiết, đồng thời giúp con người tính toán và chuẩn bị tốt hơn khi hoạt động ở vùng núi cao hoặc trong hàng không.

Các yếu tố ảnh hưởng đến nhiệt độ không khí

Nhiệt độ không khí trên Trái Đất không phân bố đồng đều mà thay đổi tùy theo nhiều yếu tố tự nhiên khác nhau. Trong đó, ba yếu tố chính ảnh hưởng mạnh đến sự thay đổi nhiệt độ là vĩ độ, vị trí địa lý và độ cao so với mực nước biển.

Vĩ độ

Vĩ độ quyết định lượng năng lượng Mặt Trời mà mỗi khu vực nhận được. Gần xích đạo, tia Mặt Trời chiếu gần như vuông góc với bề mặt Trái Đất, nên năng lượng tập trung nhiều và nhiệt độ cao quanh năm. Ngược lại, ở các vùng gần hai cực, tia nắng chiếu xiên, năng lượng phân tán rộng và bị phản xạ nhiều hơn, khiến không khí lạnh hơn.

Ngoài ra, vĩ độ còn ảnh hưởng đến thời gian ngày và đêm trong năm. Ở vùng cực, mùa hè có thể kéo dài nhiều giờ ánh sáng, còn mùa đông thì tối hẳn, làm chênh lệch nhiệt độ theo mùa rõ rệt. Trong khi đó, ở khu vực xích đạo, ngày và đêm gần như bằng nhau quanh năm, nên nhiệt độ tương đối ổn định.

Vị trí địa lý

Vị trí gần hay xa biển ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thụ và tỏa nhiệt của không khí. Nước biển có khả năng giữ nhiệt tốt hơn đất liền, vì vậy các khu vực ven biển có khí hậu ôn hòa, nhiệt độ không biến động quá mạnh giữa ngày và đêm hay giữa các mùa.

Ngược lại, các vùng nội địa xa biển chịu ảnh hưởng rõ rệt của biên độ nhiệt. Ban ngày, mặt đất nóng lên nhanh khiến không khí oi bức, nhưng ban đêm lại hạ nhiệt nhanh chóng. Đây là lý do khiến mùa hè ở vùng sâu trong đất liền thường rất nóng, còn mùa đông lại lạnh buốt.

Ngoài ra, các dòng hải lưu cũng ảnh hưởng đến nhiệt độ khu vực ven biển. Dòng hải lưu nóng làm khí hậu vùng đó ấm hơn, trong khi dòng hải lưu lạnh khiến không khí trở nên mát mẻ hoặc lạnh hơn bình thường.

Độ cao so với mực nước biển

Độ cao là yếu tố có tác động trực tiếp và dễ nhận thấy nhất. Càng lên cao nhiệt độ càng giảm do áp suất khí quyển và mật độ không khí giảm dần, khiến khả năng hấp thụ nhiệt yếu hơn. Trung bình, trong tầng đối lưu, nhiệt độ giảm khoảng 6,5°C mỗi 1.000m.

Không khí ở độ cao lớn loãng hơn, chứa ít phân tử hơn để hấp thụ nhiệt từ mặt đất. Bên cạnh đó, khi áp suất giảm, không khí giãn nở và mất năng lượng, làm nhiệt độ giảm đi rõ rệt. Đây là lý do vì sao các vùng núi cao như Đà Lạt, Sa Pa hay Tam Đảo luôn có khí hậu mát mẻ, còn các đỉnh núi như Fansipan có thể có sương giá hoặc tuyết vào mùa đông.

Tạm kết

Càng lên cao nhiệt độ càng giảm là kết quả của sự thay đổi áp suất, mật độ không khí và khả năng hấp thụ nhiệt trong khí quyển. Hiện tượng này không chỉ giúp lý giải sự khác biệt về khí hậu giữa đồng bằng và vùng núi mà còn đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu khí tượng, nông nghiệp và hàng không.

Nếu bạn đang tìm kiếm một chiếc điện thoại hiện đại để cập nhật thông tin thời tiết nhanh chóng, hãy tham khảo dòng smartphone Samsung tại FPT Shop. Hiệu năng mạnh mẽ, camera sắc nét và pin bền bỉ giúp bạn thoải mái trải nghiệm mọi lúc, mọi nơi. Ghé ngay FPT Shop để chọn chiếc điện thoại Samsung phù hợp nhất với bạn.

• Điện thoại Samsung

Xem thêm:

• Cách đo nhiệt độ phòng bằng điện thoại đơn giản trong vòng 3 giây và những lưu ý không nên bỏ qua
• Cách tính nhiệt độ trung bình năm và những lưu ý quan trọng khi tính giá trị này