Bản chất là gì? Phân tích cặp phạm trù bản chất – hiện tượng và vai trò trong nhận thức

Trong triết học, đặc biệt là triết học Mác – Lênin, khái niệm "bản chất" không chỉ đơn thuần mang nghĩa lý thuyết mà còn giữ vai trò trọng yếu trong quá trình nhận thức và cải biến thực tiễn. Vậy bản chất là gì? Cách phân biệt bản chất với hiện tượng ra sao? Và trong chương trình học triết học Mác – Lênin, sinh viên cần thực hiện những nhiệm vụ gì để lĩnh hội đúng tư tưởng nền tảng này? Bài viết sau sẽ giải đáp chi tiết.

Bản chất là gì? Phân biệt bản chất với hiện tượng

Khái niệm bản chất và hiện tượng theo triết học Mác – Lênin

Trong hệ thống phạm trù triết học, bản chất và hiện tượng luôn song hành để lý giải cách tồn tại và vận động của thế giới vật chất. Bản chất được định nghĩa là tổng hợp các mối liên hệ nội tại, mang tính quy luật, tương đối ổn định của một sự vật hoặc hiện tượng. Đó là cái cốt lõi bên trong, quyết định sự tồn tại và phát triển của sự vật.

Ngược lại, hiện tượng là những biểu hiện ra bên ngoài, thường dễ quan sát, dễ tiếp cận nhưng có thể thay đổi theo điều kiện môi trường hoặc hoàn cảnh cụ thể.

Ví dụ dễ hiểu về bản chất và hiện tượng

Giả sử chúng ta xét đến một xã hội. Những biểu hiện như giá cả biến động, thất nghiệp tăng, lạm phát... là hiện tượng. Nhưng những nguyên nhân sâu xa phía sau – như mô hình kinh tế lỗi thời, chính sách điều hành chưa hiệu quả, xung đột lợi ích trong cấu trúc xã hội – chính là bản chất.

Một ví dụ khác gần gũi hơn: Khi một học sinh học kém, hiện tượng có thể là điểm thấp, không thuộc bài. Nhưng bản chất có thể là do thiếu động lực, phương pháp học chưa phù hợp hoặc hoàn cảnh gia đình ảnh hưởng tiêu cực.

Mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng

Bản chất quy định hiện tượng

Theo quan điểm duy vật biện chứng, không có bản chất nào tồn tại độc lập với hiện tượng. Mọi bản chất đều được bộc lộ thông qua các hiện tượng cụ thể. Tuy nhiên, không phải hiện tượng nào cũng phản ánh trung thực bản chất. Có hiện tượng che giấu hoặc làm méo mó bản chất, đòi hỏi người quan sát phải có tư duy phân tích và phương pháp khoa học để nhận diện đúng bản chất.

Hiện tượng phản ánh bản chất

Hiện tượng đóng vai trò làm cầu nối giúp con người tiếp cận và khám phá bản chất. Một sự vật có thể tồn tại nhiều hiện tượng khác nhau, tùy theo hoàn cảnh và góc nhìn. Nhưng dù biểu hiện đa dạng, chúng vẫn thống nhất trong việc phản ánh một bản chất ổn định.

Ý nghĩa phương pháp luận của cặp phạm trù bản chất – hiện tượng

Việc nắm vững mối quan hệ giữa bản chất và hiện tượng có ý nghĩa lớn trong nghiên cứu khoa học và ứng dụng vào đời sống. Không ít trường hợp trong thực tiễn, nếu chỉ nhìn vào hiện tượng mà không phân tích bản chất sẽ dẫn đến những đánh giá sai lầm, chủ quan và cảm tính.

Ví dụ trong công tác quản lý xã hội: Một chính sách mới ban hành gặp phản ứng trái chiều từ dư luận. Nếu chỉ nhìn vào hiện tượng để điều chỉnh, có thể làm mất phương hướng quản lý. Ngược lại, nếu truy tìm bản chất vấn đề – như cơ chế thực thi chưa rõ ràng, thiếu truyền thông – thì việc điều chỉnh sẽ hiệu quả hơn.

Trong học tập, việc hiểu sâu bản chất giúp học sinh, sinh viên học hiệu quả hơn, tránh học vẹt, học đối phó.

Vai trò của bản chất – hiện tượng trong học tập triết học Mác – Lênin

Theo Chương trình giảng dạy môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin do Bộ GD&ĐT ban hành, sinh viên cần thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ học tập để hiểu đúng và sâu sắc các phạm trù triết học, trong đó có phạm trù bản chất và hiện tượng. Cụ thể:

• Chủ động nghiên cứu trước giáo trình để nắm khái quát nội dung bài học, hình thành thắc mắc để trao đổi trong giờ giảng.
• Tìm hiểu thêm các tài liệu liên quan nhằm mở rộng kiến thức, tiếp cận đa chiều các vấn đề triết học.
• Tham gia đầy đủ các giờ học, thảo luận chuyên đề, từ đó phát triển khả năng phản biện, lý luận – những kỹ năng quan trọng không chỉ trong học tập mà còn trong công việc sau này.

Việc học môn Mác – Lênin không chỉ giúp sinh viên hiểu sâu sắc nền tảng tư tưởng của Đảng và Nhà nước Việt Nam, mà còn rèn luyện lối tư duy biện chứng – cơ sở cho việc đánh giá chính xác các vấn đề xã hội.

Tài liệu học môn “Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin” gồm những gì?

Ngoài giáo trình chính thức được xuất bản bởi Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, sinh viên có thể tham khảo thêm các tài liệu chuyên sâu khác được Bộ Giáo dục và Đào tạo phê duyệt như:

• Giáo trình Triết học Mác – Lênin
• Giáo trình Kinh tế chính trị Mác – Lênin
• Tài liệu chuyên đề lý luận chính trị cấp đại học

Việc tiếp cận đa dạng tài liệu không chỉ giúp sinh viên học môn học này dễ dàng hơn, mà còn rèn luyện tư duy phản biện, tổng hợp – kỹ năng thiết yếu trong thời đại hiện nay.

Kết luận

Trong hệ thống tri thức triết học, bản chất là gì không phải là câu hỏi chỉ để trả lời lý thuyết mà còn là nền tảng để xây dựng cách nhìn nhận và lý giải thế giới xung quanh một cách đúng đắn. Cặp phạm trù bản chất – hiện tượng chính là công cụ giúp ta phân biệt đâu là cốt lõi, đâu là biểu hiện bề ngoài, từ đó đưa ra những đánh giá, quyết định hợp lý và khách quan hơn trong cả học tập lẫn thực tiễn.

Việc hiểu rõ bản chất của sự vật là mục tiêu tối thượng trong mọi nghiên cứu khoa học và hoạt động thực tiễn. Đó cũng là lý do triết học Mác – Lênin luôn đặt bản chất ở vị trí trung tâm trong việc nhận thức thế giới.

Nếu bạn đang tìm thiết bị học tập hỗ trợ nghiên cứu triết học hiệu quả hơn, hãy tham khảo ngay máy tính bảng chính hãng tại FPT Shop ngay tại đây: Máy tính bảng

Xem thêm: 

• Triết học là gì và vì sao nó giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành tư duy con người hiện đại?
• Tài sản vô hình là gì? Định nghĩa, phân loại và hướng dẫn thẩm định giá chi tiết