Công trái là gì? Bản chất, phân loại và vai trò trong hệ thống tài chính công

Trong bức tranh tài chính công của một quốc gia, bên cạnh thuế và các khoản thu ngân sách khác, công trái đóng vai trò như một công cụ huy động vốn hữu hiệu để phục vụ cho các mục tiêu kinh tế – xã hội. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ công trái là gì, nó khác gì với trái phiếu thông thường, cũng như cách thức phát hành và sử dụng trong thực tế. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn có cái nhìn toàn diện về khái niệm, phân loại, cơ chế hoạt động và vai trò của công trái trong nền kinh tế.

Công trái là gì?

Công trái được hiểu là hình thức vay nợ của Nhà nước hoặc chính quyền địa phương thông qua việc phát hành trái phiếu ra công chúng, nhằm phục vụ các mục tiêu chi tiêu công như đầu tư phát triển hạ tầng, giáo dục, y tế, quốc phòng hoặc bù đắp thâm hụt ngân sách.

Xét về bản chất, công trái chính là một loại hình tín dụng nhà nước. Trong đó, Nhà nước đóng vai trò là bên đi vay, còn các tổ chức, cá nhân trong nước hoặc nước ngoài đóng vai trò là bên cho vay thông qua việc mua công trái. Khoản vay này được chứng nhận bằng một loại giấy tờ có giá, gọi là phiếu công trái hoặc trái phiếu Chính phủ.

Việc phát hành công trái không chỉ tạo ra nguồn lực tài chính phục vụ các mục tiêu dài hạn của đất nước mà còn góp phần điều tiết dòng tiền trong nền kinh tế, kiểm soát lạm phát, và hỗ trợ phát triển thị trường tài chính.

Phân loại công trái theo nhiều tiêu chí

Tùy vào mục đích phát hành, phạm vi lãnh thổ và thời gian đáo hạn, công trái được chia thành nhiều loại khác nhau, phổ biến gồm:

Phân theo phạm vi lãnh thổ phát hành

• Công trái trong nước: Được phát hành tại thị trường nội địa và hướng đến nhà đầu tư trong nước.
• Công trái quốc tế: Được phát hành ở nước ngoài, thường bằng ngoại tệ và tuân theo pháp luật của quốc gia phát hành.

Phân theo thời hạn vay

• Ngắn hạn: Dưới 1 năm, chủ yếu phục vụ mục tiêu điều tiết ngân sách ngắn hạn.
• Trung hạn: Từ 1 đến dưới 5 năm, thường dùng để tài trợ các dự án đầu tư công trung hạn.
• Dài hạn: Từ 5 năm trở lên, chủ yếu phục vụ các chương trình phát triển quy mô lớn.

Phân theo chủ thể phát hành

• Công trái của Chính phủ trung ương: Là loại phổ biến nhất, đại diện bởi Bộ Tài chính.
• Công trái của chính quyền địa phương: Phát hành bởi các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.

Việc đa dạng hóa các loại công trái giúp Nhà nước linh hoạt hơn trong huy động và quản lý nguồn vốn phục vụ các kế hoạch ngân sách quốc gia.

Lịch sử công trái ở Việt Nam

Khái niệm công trái là gì không phải mới mẻ, nó đã được sử dụng từ thời cổ đại như một công cụ tài chính trong các triều đại phong kiến, thời kỳ thực dân và hiện đại.

Tại Việt Nam, dấu mốc quan trọng là sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, khi Chính phủ lâm thời ban hành Sắc lệnh số 112/SL ngày 16/7/1946, phát hành công trái lần đầu tiên để huy động nguồn vốn cho công cuộc kháng chiến và xây dựng đất nước.

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, công trái Việt Nam có nhiều tên gọi như: Công phiếu kháng chiến, Công trái xây dựng Tổ quốc, Trái phiếu công trình... Mỗi đợt phát hành đều mang ý nghĩa thời đại và đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối niềm tin giữa Nhà nước và nhân dân.

Các hình thức công trái hiện hành

Theo quy định pháp luật hiện nay, tại Việt Nam chỉ có Chính phủ trung ương (thông qua Bộ Tài chính) mới có quyền phát hành công trái. Các loại phổ biến bao gồm:

Tín phiếu kho bạc

Đây là loại công trái ngắn hạn (dưới 1 năm), được phát hành nhằm bù đắp thiếu hụt tạm thời trong ngân sách nhà nước.

Trái phiếu kho bạc

Loại này có kỳ hạn từ 1 năm trở lên, dùng để tài trợ ngân sách và đầu tư phát triển dài hạn. Đây là hình thức phổ biến trong các hoạt động vay nợ công.

Trái phiếu công trình

Được phát hành nhằm huy động vốn cho các dự án cụ thể như trường học, bệnh viện, cầu đường... Người mua trái phiếu này gián tiếp đóng góp vào sự phát triển của đất nước.

Cả ba loại công trái này đều được phát hành theo nguyên tắc tự nguyện và có thể chuyển nhượng, bảo lãnh hoặc lưu ký tại các tổ chức tài chính theo quy định.

Mục tiêu và lợi ích từ việc phát hành công trái

Công trái không chỉ đơn thuần là giải pháp tài chính để Nhà nước có nguồn chi, mà còn thể hiện sự gắn kết giữa Chính phủ và công dân trong các mục tiêu phát triển dài hạn. Ví dụ điển hình là Công trái giáo dục năm 2003, huy động 2.000 tỷ đồng để hỗ trợ các tỉnh vùng sâu, vùng xa xóa phòng học tạm và kiên cố hóa trường lớp.

Lợi ích của công trái bao gồm:

• Tăng cường nguồn lực cho ngân sách mà không phải tăng thuế.
• Kích thích tiết kiệm và đầu tư từ người dân.
• Tạo ra kênh đầu tư an toàn, có lãi suất ổn định.
• Góp phần phát triển thị trường tài chính công.

Đối tượng được phép mua công trái

Chính phủ khuyến khích mọi tầng lớp nhân dân tham gia mua công trái. Đối tượng bao gồm:

• Công dân Việt Nam ở trong nước và nước ngoài.
• Người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
• Người nước ngoài cư trú tại Việt Nam.
• Các tổ chức kinh tế, đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế.
• Các tổ chức chính trị, xã hội, nghề nghiệp...

Tuy nhiên, có một số quy định như: các đơn vị sử dụng ngân sách nhà nước không được dùng kinh phí công để mua công trái.

Hình thức, mệnh giá và thời hạn công trái

Công trái được phát hành theo hai hình thức chính:

• Công trái có ghi tên: Ghi rõ thông tin người sở hữu, thường dùng trong các giao dịch lớn.
• Công trái không ghi tên: Dễ lưu thông và chuyển nhượng.

Về mệnh giá, công trái có thể dao động từ 50.000 đồng đến hàng tỷ đồng, phù hợp với từng đối tượng nhà đầu tư khác nhau.

Thời hạn công trái có thể là 5 năm hoặc hơn. Gốc và lãi được thanh toán một lần khi đến kỳ đáo hạn. Ngoài ra, người sở hữu có thể yêu cầu thanh toán trước hạn trong một số trường hợp đặc biệt và sẽ được tính lãi suất tương ứng theo thời gian nắm giữ.

Lãi suất và quyền lợi người sở hữu công trái

Lãi suất của công trái được xác định trước khi phát hành. Ví dụ, công trái giáo dục năm 2003 có lãi suất cố định 8%/năm, tương đương 40% trong 5 năm.

Trong trường hợp trượt giá vượt quá mức dự kiến, Nhà nước sẽ bù phần chênh lệch cho người sở hữu để đảm bảo quyền lợi. Người mua công trái còn có thể:

• Bán, chuyển nhượng, tặng cho, để lại thừa kế.
• Sử dụng để cầm cố hoặc bảo đảm nghĩa vụ dân sự.
• Yêu cầu thanh toán sớm nếu có nhu cầu chính đáng.

Kết luận

Hiểu rõ công trái là gì không chỉ giúp bạn nhận thức được vai trò của nó trong nền tài chính quốc gia mà còn mở ra cơ hội đầu tư an toàn, ổn định và đầy ý nghĩa. Trong bối cảnh nhu cầu phát triển hạ tầng và chi tiêu công ngày càng tăng, công trái chính là cây cầu nối giữa Nhà nước và người dân trong việc chia sẻ trách nhiệm xây dựng một xã hội văn minh, bền vững.

Bạn đang tìm mua laptop, điện thoại, máy tính bảng hay thiết bị gia dụng chính hãng? Ghé ngay FPT Shop để khám phá hàng ngàn sản phẩm công nghệ mới nhất, giá ưu đãi, bảo hành rõ ràng và hỗ trợ trả góp 0%! Mua ngay các mẫu điện thoại iPhone ngay tại đây: iPhone

Xem thêm: 

• Trái phiếu là gì? Các loại trái phiếu trên thị trường và các cách phân loại trái phiếu
• Kỳ phiếu là gì? Những điều có thể bạn chưa biết về công cụ tài chính quan trọng này