Triết học là gì và vì sao nó giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành tư duy con người hiện đại?

Từ bao đời nay, con người không ngừng đặt ra những câu hỏi lớn về sự tồn tại, chân lý, và giá trị sống. Tại sao chúng ta tồn tại? Thế giới vận hành theo quy luật nào? Điều gì là đúng, điều gì là sai? Những câu hỏi tưởng chừng vô hình ấy lại chính là cốt lõi của triết học – một lĩnh vực đã đồng hành cùng nhân loại qua mọi thời đại. Vậy, triết học là gì? Đó không chỉ là môn học của những nhà tư tưởng vĩ đại, mà còn là tấm gương soi chiếu cách chúng ta nhìn nhận cuộc sống, thế giới và chính bản thân mình.

Triết học là gì?

Khái niệm triết học

Triết học là một hình thái đặc biệt của ý thức xã hội, phản ánh những quan điểm lý luận chung nhất về thế giới, về con người và về tư duy con người trong thế giới đó. Có nhiều định nghĩa khác nhau về triết học, nhưng nhìn chung, các quan điểm đều nhấn mạnh một số đặc điểm cốt lõi sau:

• Triết học là một hình thức nhận thức mang tính đặc thù, có hệ thống, lôgíc và trừu tượng.
• Đối tượng nghiên cứu của triết học là thế giới trong toàn bộ sự tồn tại của nó, bao gồm cả thế giới vật chất và tinh thần.
• Triết học tìm cách lý giải các sự vật, hiện tượng và quá trình trong thế giới, nhằm phát hiện những quy luật phổ quát nhất chi phối sự vận động và phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy.
• Khác với tôn giáo và khoa học, triết học không dựa vào đức tin hay quan sát thực nghiệm đơn thuần, mà dựa trên lập luận lý tính để khám phá bản chất sự vật.
• Triết học đóng vai trò là hạt nhân của thế giới quan, cung cấp nền tảng lý luận cho mọi hệ thống tư tưởng.

Với sự ra đời của Triết học Mác – Lênin, triết học được hiểu là hệ thống các quan điểm lý luận khái quát nhất về thế giới và vị trí của con người trong đó. Nó được xem như một khoa học nghiên cứu các quy luật vận động và phát triển chung nhất của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Nguồn gốc của triết học

Triết học là loại hình nhận thức xuất hiện rất sớm trong lịch sử tư duy nhân loại. Nó hình thành gần như đồng thời ở cả phương Đông và phương Tây, vào khoảng thế kỷ VIII đến thế kỷ VI trước Công nguyên – giai đoạn các nền văn minh lớn như Ấn Độ, Trung Hoa, Hy Lạp cổ đại đang ở thời kỳ phát triển mạnh mẽ.

Sự ra đời của triết học không phải là một hiện tượng ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ nhu cầu nhận thức thực tiễn và sự phát triển văn hóa – khoa học của xã hội. Khi con người bắt đầu đặt ra những câu hỏi về bản chất của thế giới, sự tồn tại, và vị trí của chính mình, triết học xuất hiện như một phương tiện để tư duy và lý giải các vấn đề đó một cách hệ thống.

Triết học, xét về bản chất, là sự phản ánh lý luận đầu tiên và có tính khái quát cao về thế giới, được hình thành từ cả nguồn gốc nhận thức (nhu cầu hiểu biết) lẫn nguồn gốc xã hội (sự phát triển của đời sống vật chất và tinh thần).

Những vấn đề cơ bản của triết học là gì?

Thắc mắc “Triết học là gì?” đã được giải đáp. Vậy triết học gồm những nội dung cơ bản nào? Cùng khám phá nhé.

Nội dung vấn đề cơ bản của triết học

Vấn đề cơ bản của triết học bao gồm hai mặt, tương ứng với hai câu hỏi lớn. Mặt thứ nhất đặt ra câu hỏi: giữa ý thức và vật chất, cái nào có trước, cái nào có sau và cái nào giữ vai trò quyết định? Nói cách khác, khi tìm kiếm nguyên nhân cuối cùng của các hiện tượng, sự vật hay sự vận động trong thế giới, thì liệu nguyên nhân vật chất hay nguyên nhân tinh thần là yếu tố mang tính quyết định.

Mặt thứ hai liên quan đến khả năng nhận thức của con người, cụ thể là: con người có thể nhận thức được thế giới hay không? Điều này đồng nghĩa với việc đặt ra niềm tin của con người vào khả năng khám phá và hiểu được bản chất của các sự vật, hiện tượng xung quanh mình.

Cách mà các nhà triết học trả lời hai câu hỏi nêu trên sẽ thể hiện lập trường triết học của họ, đồng thời định hình nên các trường phái lớn trong lịch sử triết học.

Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

Việc giải quyết mặt thứ nhất của vấn đề cơ bản trong triết học đã chia các triết gia thành hai trường phái lớn. Những người cho rằng vật chất và giới tự nhiên có trước, đồng thời quyết định ý thức của con người được gọi là các nhà duy vật. Học thuyết của họ hợp thành nhiều nhánh khác nhau trong chủ nghĩa duy vật, với điểm chung là giải thích mọi hiện tượng trong thế giới bằng các nguyên nhân vật chất. Theo quan điểm này, vật chất chính là nguyên nhân tận cùng của mọi sự vận động trong thế giới.

Trái lại, những người cho rằng ý thức, tinh thần, ý niệm hay cảm giác là cái có trước giới tự nhiên được gọi là các nhà duy tâm. Các học thuyết của họ hình thành nên nhiều phái khác nhau trong chủ nghĩa duy tâm, và cùng thống nhất ở chỗ xem các yếu tố tư tưởng, tinh thần là nguyên nhân cơ bản để lý giải toàn bộ thế giới, tức là nguyên nhân cuối cùng của mọi vận động là nguyên nhân tinh thần.

Chủ nghĩa duy vật trong lịch sử đã trải qua ba hình thức cơ bản, bao gồm: chủ nghĩa duy vật chất phác, chủ nghĩa duy vật siêu hình và chủ nghĩa duy vật biện chứng. Trong khi đó, chủ nghĩa duy tâm được chia thành hai xu hướng chính là chủ nghĩa duy tâm chủ quan và chủ nghĩa duy tâm khách quan.

Thuyết có thể biết (Thuyết khả tri) và thuyết không thể biết (Thuyết bất khả tri)

Đây là hai quan điểm được hình thành từ cách giải quyết mặt thứ hai của vấn đề cơ bản trong triết học, liên quan đến khả năng nhận thức thế giới của con người. Đa số các nhà triết học, dù theo chủ nghĩa duy vật hay duy tâm, đều đồng thuận rằng con người có thể nhận thức được thế giới. Lập trường này được gọi là thuyết khả tri (Gnosticism), khẳng định rằng con người về nguyên tắc có thể hiểu được bản chất của sự vật. Theo thuyết này, những gì con người cảm nhận hoặc hình dung – như cảm giác, biểu tượng hay khái niệm – về cơ bản là có thể phù hợp với chính sự vật khách quan.

Ngược lại, thuyết bất khả tri phủ nhận khả năng đó. Theo quan điểm này, con người về nguyên tắc không thể nắm bắt bản chất thực sự của thế giới. Những gì con người nhận thức được chỉ là những hình ảnh bề ngoài, phiến diện và không toàn vẹn của đối tượng. Dù có độ xác thực nhất định, các dữ liệu mà giác quan con người thu nhận vẫn không thể giúp con người đồng nhất nó với thực tại khách quan. Thuyết bất khả tri không hoàn toàn phủ nhận các thực tại siêu nhiên hay thực tại cảm giác được, mà nhấn mạnh rằng con người không thể tiếp cận thực tại như chính nó, vì mọi thực tại tuyệt đối đều nằm ngoài giới hạn kinh nghiệm của con người. Điều đáng lưu ý là thuyết này không nhằm phủ nhận niềm tin, mà chỉ tập trung vào việc bác bỏ khả năng nhận thức vô hạn của con người.

Kết luận

Bài viết đã giúp bạn hiểu rõ triết học là gì. Triết học không chỉ là kho tàng tư tưởng của quá khứ, mà còn là công cụ sắc bén để con người hiện đại khám phá, lý giải và định hình thế giới quan trong kỷ nguyên số. Khi công nghệ ngày càng len lỏi vào từng ngóc ngách của cuộc sống, việc tiếp cận tri thức triết học qua những nền tảng học tập số trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Hãy để một chiếc máy tính bảng nhỏ gọn nhưng mạnh mẽ đồng hành cùng bạn trên hành trình khám phá tư duy – nơi mỗi cú chạm không chỉ mở ra kiến thức, mà còn mở rộng tầm nhìn.

Khám phá ngay top máy tính bảng tại FPT Shop để tìm kiếm cho mình người bạn đồng hành lý tưởng cho những ai khao khát hiểu sâu về thế giới và bản thân.

Xem nhanh: Máy tính bảng

Xem thêm:

• Nhân khẩu học là gì? Tổng hợp các yếu tố về nhân khẩu học trong nghiên cứu bạn nên biết
• Ánh sáng sinh học là gì? Cách nó được ứng dụng vào cuộc sống hằng ngày của chúng ta
• Metaphysics là gì? Giải nghĩa siêu hình học và vai trò của nó trong triết học