:quality(75)/hinh_chieu_vuong_goc_la_gi_cover_2d9c5dbb91.png)
Hình chiếu vuông góc là gì? Vì sao hình chiếu vuông góc là “ngôn ngữ chung” của kỹ sư và kiến trúc sư?
Một chiếc giá đỡ, căn phòng hay chi tiết máy đều có thể dựng lại chính xác chỉ từ vài hình phẳng khi người vẽ hiểu hình chiếu vuông góc là gì và dùng đúng quy ước. Đây là kiến thức nền của môn Công nghệ 8, vẽ kỹ thuật ở đại học và cả các phần mềm CAD chạy trên laptop gaming và đồ họa. Sai quy ước bố trí dễ khiến bản vẽ bị đọc ngược hướng.
Tóm tắt nhanh về hình chiếu vuông góc
- • Định nghĩa: Một dạng hình chiếu có tia chiếu vuông góc với mặt phẳng chiếu, giữ đúng kích thước theo phương song song với mặt phẳng.
- • Ba hình chiếu cơ bản: Hình chiếu đứng thể hiện dài và cao, hình chiếu bằng thể hiện dài và rộng, hình chiếu cạnh thể hiện rộng và cao.
- • Bố trí tại Việt Nam: Theo phương pháp chiếu góc thứ nhất: hình chiếu bằng đặt dưới, hình chiếu cạnh đặt bên phải hình chiếu đứng.
- • Dễ nhầm: Bản vẽ Mỹ, Nhật dùng góc thứ ba nên hình chiếu bằng nằm phía trên; kiểm ký hiệu trong khung tên bản vẽ kỹ thuật.
- • Khi vẽ: Phân tích khối, chọn hướng chiếu, dựng nét mảnh rồi tô đậm nét thấy và vẽ nét đứt cho cạnh khuất.
Hình chiếu vuông góc là gì?
Hình chiếu vuông góc là hình biểu diễn vật thể nhận được khi các tia chiếu song song với nhau và vuông góc (90 độ) với mặt phẳng chiếu. Trên bản vẽ kỹ thuật, vật thể thường được biểu diễn bằng ba hình chiếu vuông góc lên ba mặt phẳng vuông góc với nhau từng đôi một.
Ba mặt phẳng đó gồm mặt phẳng chiếu đứng ở phía sau vật thể, mặt phẳng chiếu bằng nằm bên dưới và mặt phẳng chiếu cạnh ở bên phải. Người vẽ lần lượt nhìn vật thể từ trước tới, từ trên xuống và từ trái sang để thu được ba hình chiếu tương ứng.

Vì sao hình chiếu vuông góc giữ đúng kích thước thật?
Do tia chiếu luôn vuông góc với mặt phẳng, mọi cạnh song song với mặt phẳng chiếu sẽ hiện ra với độ dài thật, không bị co ngắn hay phóng to theo khoảng cách như khi nhìn bằng mắt. Nhờ vậy người gia công có thể đo trực tiếp trên bản vẽ theo tỷ lệ đã ghi.
Ngược lại, cạnh nằm xiên so với mặt phẳng chiếu sẽ bị ngắn đi trên hình chiếu. Đó là lý do người vẽ luôn đặt vật thể sao cho các mặt chính song song với mặt phẳng chiếu.

Ba hình chiếu cơ bản thể hiện những kích thước nào?
Mỗi hình chiếu chỉ thể hiện được hai trong ba kích thước dài, rộng và cao của vật thể. Vì thế cần ít nhất hai hình chiếu, thường là ba, để người đọc hình dung đủ khối:
Hình chiếu | Hướng chiếu | Kích thước thể hiện |
|---|---|---|
Hình chiếu đứng | Từ trước tới, lên mặt phẳng chiếu đứng | Chiều dài và chiều cao |
Hình chiếu bằng | Từ trên xuống, lên mặt phẳng chiếu bằng | Chiều dài và chiều rộng |
Hình chiếu cạnh | Từ trái sang, lên mặt phẳng chiếu cạnh | Chiều rộng và chiều cao |
Hình chiếu đứng cho thấy mặt chính của vật thể
Hình chiếu đứng thường được chọn là mặt thể hiện rõ hình dáng đặc trưng của vật thể, nên còn gọi là hình chiếu chính. Đây là hình được vẽ đầu tiên, hai hình còn lại dóng theo kích thước của nó.
Với một chiếc hộp, hình chiếu đứng là hình chữ nhật có cạnh ngang bằng chiều dài và cạnh đứng bằng chiều cao của hộp. Chiều rộng (độ sâu) không xuất hiện trên hình này.

Hình chiếu bằng mô tả vật thể nhìn từ trên xuống
Hình chiếu bằng cho biết bố cục theo phương ngang: chiều dài và chiều rộng của vật thể. Trong kiến trúc, mặt bằng tầng chính là một dạng hình chiếu bằng có cắt qua tường để thấy cửa, phòng và cầu thang.
Hình chiếu cạnh bổ sung chiều rộng
Hình chiếu cạnh nhận được khi nhìn vật thể từ bên trái sang, thể hiện chiều rộng và chiều cao. Hình này giúp đọc được các rãnh, bậc hay lỗ chỉ lộ ra ở mặt bên mà hình chiếu đứng không thấy.
Khi vật thể đối xứng hoặc đơn giản, người vẽ có thể bỏ hình chiếu cạnh nếu hai hình còn lại đã đủ thông tin. Ngược lại, chi tiết máy phức tạp có thể cần thêm hình chiếu phụ hoặc hình cắt.

Ba hình chiếu được bố trí trên bản vẽ ra sao?
Vị trí các hình chiếu phụ thuộc vào phương pháp chiếu mà bản vẽ áp dụng. Bản vẽ ở Việt Nam, châu Âu và phần lớn châu Á dùng phương pháp chiếu góc thứ nhất, trong khi Mỹ, Canada, Nhật Bản và Úc dùng phương pháp chiếu góc thứ ba.
Phương pháp chiếu góc thứ nhất dùng tại Việt Nam
Đây là cách bố trí học sinh gặp trong sách giáo khoa Công nghệ 8 và trên bản vẽ theo tiêu chuẩn Việt Nam. Sau khi mở các mặt phẳng chiếu về cùng mặt phẳng bản vẽ:
- Hình chiếu đứng: đặt ở góc trên bên trái, làm gốc để dóng các hình còn lại.
- Hình chiếu bằng: đặt ngay phía dưới hình chiếu đứng, thẳng cột với nó.
- Hình chiếu cạnh: nhìn từ trái sang nhưng đặt bên phải hình chiếu đứng, thẳng hàng ngang với nó.

Phương pháp chiếu góc thứ ba trên bản vẽ Mỹ và Nhật
Ở phương pháp này, mặt phẳng chiếu nằm giữa người nhìn và vật thể nên hình nhìn thấy ở phía nào được đặt về phía đó. Bố cục vì vậy ngược với cách học ở Việt Nam:
- Hình chiếu bằng: đặt phía trên hình chiếu đứng.
- Hình chiếu cạnh phải: đặt bên phải hình chiếu đứng; hình chiếu cạnh trái đặt bên trái.
- Cách nhận biết: khung tên có ký hiệu hình nón cụt, mỗi phương pháp vẽ ký hiệu theo hướng khác nhau.
Khi nhận bản vẽ gia công từ đối tác nước ngoài, hãy kiểm ký hiệu phương pháp chiếu trước khi đọc. Đặt nhầm quy ước có thể làm một lỗ khoan bị gia công sang mặt đối diện.

Cách vẽ hình chiếu vuông góc của vật thể đơn giản
Với vật thể ghép từ các khối cơ bản, có thể vẽ ba hình chiếu theo bốn bước. Hãy chuẩn bị bút chì cứng để dựng nét mảnh và bút chì mềm để tô đậm.
Bước 1: Phân tích vật thể thành các khối đơn giản như hộp chữ nhật, hình trụ, nửa trụ, rãnh.
Bước 2: Chọn hướng chiếu đứng sao cho thấy rõ hình dáng đặc trưng và hạn chế cạnh khuất.
Bước 3: Vẽ hình chiếu từng khối bằng nét liền mảnh, dóng kích thước dài giữa hình chiếu đứng và bằng, dóng chiều cao giữa hình chiếu đứng và cạnh.
Bước 4: Hoàn thiện: tô đậm nét thấy, vẽ nét đứt cho cạnh khuất, xóa nét thừa và ghi kích thước.
Các loại nét cần nhớ khi vẽ hình chiếu
Mỗi loại nét mang một ý nghĩa riêng, đọc sai nét là hiểu sai hình dạng. Bốn loại nét dùng nhiều trên hình chiếu:
- Nét liền đậm: đường bao và cạnh thấy của vật thể.
- Nét đứt mảnh: cạnh khuất, ví dụ lỗ khoan nằm bên trong.
- Nét gạch chấm mảnh: đường tâm, trục đối xứng của lỗ và khối tròn.
- Nét liền mảnh: đường kích thước, đường gióng.

Hình chiếu của các khối hình học cơ bản trông thế nào?
Nhớ hình chiếu của vài khối quen thuộc giúp đọc nhanh bản vẽ của vật thể ghép. Khi đặt khối với đáy song song mặt phẳng chiếu bằng, các hình chiếu như sau:
Khối | Hình chiếu đứng và cạnh | Hình chiếu bằng |
|---|---|---|
Hộp chữ nhật | Hình chữ nhật (dài x cao và rộng x cao) | Hình chữ nhật (dài x rộng) |
Hình trụ | Hình chữ nhật (đường kính x cao) | Hình tròn |
Hình nón | Tam giác cân | Hình tròn |
Chóp tứ giác đều | Tam giác cân | Hình vuông có hai đường chéo |
Hình cầu | Hình tròn | Hình tròn |
Hình chiếu vuông góc khác phép chiếu xuyên tâm và hình chiếu trục đo ở đâu?
Phép chiếu xuyên tâm có các tia chiếu xuất phát từ một điểm, giống cách mắt người hay máy ảnh nhìn, nên vật ở xa trông nhỏ hơn. Hình ảnh trông tự nhiên nhưng không đo được kích thước, thường dùng cho tranh phối cảnh công trình.
Hình chiếu trục đo vẽ vật thể nghiêng để thấy cùng lúc ba mặt, giúp hình dung khối nhanh như một mô hình 3D. Hình chiếu vuông góc thì tách từng mặt ra riêng nhưng giữ đúng kích thước, nên là căn cứ để gia công và thi công.

Hình chiếu vuông góc được dùng ở đâu?
Thiết kế nhà và nội thất
Kiến trúc sư dùng hình chiếu đứng để thể hiện mặt tiền, hình chiếu bằng cho bản vẽ nhà từng tầng và hình chiếu cạnh cho mặt bên. Đội thi công đọc ba hình này để biết vị trí cửa, cao độ sàn và kích thước tường.

Cơ khí và chế tạo chi tiết máy
Bản vẽ chi tiết máy dùng hình chiếu vuông góc kết hợp hình cắt để thể hiện đường bao, lỗ, ren và dung sai. Người thợ dựa vào các hình chiếu để gia công từng mặt và kiểm tra kích thước khi lắp ráp.

Phần mềm CAD và mô hình 3D
Trong AutoCAD, SolidWorks hay Fusion 360, người thiết kế dựng mô hình 3D trước, phần mềm tự sinh các hình chiếu vuông góc theo phương pháp chiếu đã chọn trong mẫu bản vẽ. Sau đó chỉ cần ghi kích thước, chú thích và in bản vẽ CAD theo đúng tỷ lệ.
Dựng mô hình lớn và xuất nhiều hình chiếu cần máy có card đồ họa rời và RAM từ 16 GB trở lên để thao tác xoay, cắt mô hình mượt hơn. Với bản vẽ 2D đơn giản, laptop văn phòng có card đồ họa tích hợp vẫn đáp ứng được.

Giải đáp nhanh khi học hình chiếu vuông góc
Hình chiếu cạnh đặt bên trái hay bên phải hình chiếu đứng?
Theo phương pháp chiếu góc thứ nhất dùng ở Việt Nam, hình chiếu cạnh đặt bên phải hình chiếu đứng dù hướng nhìn là từ trái sang. Chỉ bản vẽ theo góc thứ ba mới đặt hình chiếu cạnh phải ở bên phải vì cùng phía với hướng nhìn.
Có phải vật thể nào cũng cần đủ ba hình chiếu không?
Không. Vật thể tròn xoay như trục, bạc thường chỉ cần một hình chiếu kèm ký hiệu đường kính, vật thể phẳng cần hai hình chiếu. Chi tiết phức tạp lại có thể cần thêm hình chiếu phụ, hình cắt hoặc mặt cắt.
Vì sao hình chiếu bằng nằm dưới hình chiếu đứng?
Theo góc thứ nhất, vật thể nằm giữa người nhìn và mặt phẳng chiếu, nên hình nhìn từ trên xuống in lên mặt phẳng phía dưới vật. Khi mở mặt phẳng này xoay xuống ngang mặt bản vẽ, hình chiếu bằng nằm ngay dưới hình chiếu đứng.
Tạm kết
Nắm được hai điều là ba hình chiếu thể hiện kích thước nào và bản vẽ đang dùng góc chiếu thứ nhất hay thứ ba, bạn sẽ đọc đúng hầu hết bản vẽ kỹ thuật cơ bản. Khi chuyển sang vẽ trên máy, nếu cần một chiếc máy đủ khỏe cho AutoCAD hay SolidWorks, bạn có thể tham khảo các dòng laptop tại FPT Shop.
Xem thêm:
:quality(75)/estore-v2/img/fptshop-logo.png)
:quality(75)/small/hinh_chieu_la_gi_1db614213b.jpg)
:quality(75)/ban_ve_nha_57ccd5e51b.jpg)
:quality(75)/gaffer_la_gi_6_ce4e97f36d.jpg)
:quality(75)/quy_chuan_la_gi_1_e280e4f8c5.png)
:quality(75)/ban_ve_ky_thuat_la_gi_3351787e71.png)
:quality(75)/cach_pha_mau_33d359863b.jpg)