Performative là gì? Tìm hiểu hiện tượng “làm màu” phổ biến trên mạng xã hội hiện nay

Trong thời gian gần đây, cụm từ performative xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, đặc biệt khi người dùng bàn luận về các hành vi “làm màu”, thể hiện hình ảnh cá nhân hoặc ủng hộ một vấn đề nào đó chỉ để được chú ý. Vậy performative là gì và làm sao để nhận biết một hành động có đang mang tính performative hay không?

Performative là gì?

Performative là một tính từ trong tiếng Anh, có thể hiểu là mang tính trình diễn hoặc thể hiện ra bên ngoài. Trong nghĩa gốc, từ này có thể được dùng trong nghệ thuật, sân khấu, ngôn ngữ học hoặc các lĩnh vực học thuật.

Tuy nhiên, trong đời sống hiện nay, đặc biệt trên mạng xã hội, performative thường được dùng với sắc thái phê phán. Nói đơn giản, performative có thể được hiểu gần với các cách nói quen thuộc trong tiếng Việt như “làm màu”, “diễn”, “thể hiện cho có”, “tỏ ra sâu sắc” hoặc “hành động thiếu chân thành”. 

Khi nói một hành động là performative, người nói thường muốn ám chỉ rằng hành động đó được thực hiện chủ yếu để gây ấn tượng, xây dựng hình ảnh hoặc chứng minh bản thân là người tốt, hiểu biết, tử tế, có gu, có chính kiến.

Hiện tượng performative trên mạng xã hội là gì?

Hiện tượng performative trên mạng xã hội là việc một người thể hiện quan điểm, cảm xúc, lối sống hoặc sự ủng hộ đối với một vấn đề nào đó chủ yếu để người khác nhìn thấy, đánh giá cao hoặc công nhận hình ảnh cá nhân của họ.

Ví dụ: Một người đăng bài ủng hộ một phong trào xã hội vì thấy nhiều người khác cũng đang đăng nhưng bản thân không thật sự tìm hiểu, không có hành động cụ thể và cũng không duy trì sự quan tâm sau đó. Trong trường hợp này, hành động đó có thể bị xem là performative activism, tức hoạt động xã hội mang tính trình diễn.

Tương tự, một người liên tục đăng hình đọc sách, uống cà phê, nghe nhạc indie, đi triển lãm hoặc chia sẻ các câu nói triết lý chỉ để tạo hình ảnh “có gu”, “sâu sắc”, “tri thức” cũng có thể bị gọi là performative nếu những hành động đó không phản ánh đúng đời sống thật của họ.

Vì sao performative trở thành hiện tượng phổ biến?

Performative trở nên phổ biến vì mạng xã hội là nơi mọi người dễ dàng xây dựng hình ảnh cá nhân. Mỗi bài đăng, hình ảnh, video hay bình luận đều có thể trở thành một cách để thể hiện bản thân trước người khác.

Áp lực xây dựng hình ảnh cá nhân

Trên mạng xã hội, nhiều người có xu hướng muốn mình trông thú vị, hiểu biết, tử tế hoặc có phong cách riêng. Điều này khiến họ dễ chọn đăng những nội dung giúp bản thân được nhìn nhận tích cực, ngay cả khi nội dung đó không thật sự xuất phát từ suy nghĩ hay cảm xúc chân thành.

Tâm lý sợ bị bỏ lại khỏi xu hướng

Khi một trào lưu, phong cách sống hoặc vấn đề xã hội trở nên phổ biến, nhiều người có thể tham gia vì không muốn bị xem là thờ ơ, lỗi thời hoặc khác biệt với số đông. Từ đó, họ dễ thực hiện các hành động mang tính bề mặt, chỉ để cho thấy mình cũng đang “có mặt” trong cuộc thảo luận chung.

Thuật toán khuyến khích sự thể hiện

Các nền tảng mạng xã hội thường ưu tiên nội dung có nhiều tương tác. Vì vậy, những hành động dễ tạo cảm xúc, dễ gây tranh luận hoặc dễ khiến người khác chú ý thường được lan truyền nhanh hơn. Điều này vô tình khiến nhiều người chú trọng vào cách thể hiện hơn là chiều sâu thật sự của hành động.

Mong muốn được công nhận

Ai cũng có nhu cầu được nhìn nhận và đánh giá tích cực. Tuy nhiên, khi nhu cầu này trở nên quá mạnh, một người có thể hành động không còn vì giá trị thật của việc đó mà vì muốn nhận lời khen, sự ngưỡng mộ hoặc cảm giác mình đang làm điều đúng đắn.

Các ví dụ thường gặp về performative

Performative activism

Performative activism là hành động ủng hộ một phong trào, cộng đồng hoặc vấn đề xã hội một cách hời hợt, chủ yếu để thể hiện hình ảnh cá nhân. Ví dụ: Một người chia sẻ khẩu hiệu, đổi ảnh đại diện hoặc đăng bài theo phong trào nhưng không tìm hiểu thêm, không đóng góp cụ thể và cũng không quan tâm lâu dài.

Điều này không có nghĩa mọi bài đăng ủng hộ trên mạng xã hội đều là performative. Một hành động chỉ bị xem là performative khi nó thiếu sự chân thành, thiếu hiểu biết hoặc chỉ dừng ở mức “làm cho người khác thấy”.

Performative kindness

Performative kindness là sự tử tế mang tính trình diễn. Người thực hiện có thể giúp đỡ người khác, nói lời tốt đẹp hoặc thể hiện sự quan tâm nhưng mục đích chính là để được khen, được công nhận hoặc được nhìn nhận là người tốt.

Ví dụ: Một người chỉ tỏ ra tử tế khi có người chứng kiến nhưng lại thờ ơ hoặc cư xử khác hẳn khi không còn ánh nhìn của đám đông.

Performative apology

Performative apology là lời xin lỗi được đưa ra chủ yếu để xoa dịu dư luận, bảo vệ danh tiếng hoặc tránh trách nhiệm. Dấu hiệu thường gặp là lời xin lỗi rất dài nhưng né tránh vấn đề chính, không thừa nhận lỗi cụ thể và không đi kèm hành động sửa sai.

Một lời xin lỗi chân thành thường cần có sự nhận lỗi rõ ràng, thái độ tôn trọng người bị ảnh hưởng và cam kết thay đổi cụ thể.

Performative lifestyle

Performative lifestyle là lối sống được xây dựng để trình diễn trước người khác. Người đó có thể chọn quán cà phê, sách, nhạc, trang phục, sở thích hoặc phong cách sống không hẳn vì bản thân thật sự yêu thích mà vì muốn tạo ra một hình ảnh hấp dẫn trên mạng xã hội.

Ví dụ: Một người cố gắng đăng ảnh đọc sách, nghe nhạc cổ điển, đi bảo tàng hoặc dùng các sản phẩm nhất định để chứng minh mình có gu, dù trong thực tế họ không thật sự quan tâm đến những điều đó.

Performative love

Performative love là cách thể hiện tình cảm quá chú trọng vào việc công khai cho người khác thấy. Một người có thể đăng rất nhiều hình ảnh, lời ngọt ngào hoặc khoảnh khắc lãng mạn trên mạng xã hội nhưng trong đời sống thực lại thiếu sự quan tâm, lắng nghe và trách nhiệm.

Tình yêu không sai khi được chia sẻ công khai nhưng sẽ trở nên performative nếu việc thể hiện trước người khác quan trọng hơn cảm xúc và sự chăm sóc thật sự dành cho đối phương.

Dấu hiệu nhận biết một hành động performative

Một hành động có thể mang tính performative nếu xuất hiện nhiều dấu hiệu sau:

• Chỉ làm khi có người nhìn thấy: Hành động chủ yếu xuất hiện ở nơi công khai, đặc biệt trên mạng xã hội nhưng ít khi được duy trì trong đời sống thật.
• Tập trung vào hình ảnh cá nhân: Người thực hiện quan tâm nhiều đến việc mình được nhìn nhận ra sao hơn là tác động thật sự của hành động đó.
• Thiếu hiểu biết về vấn đề: Người đó thể hiện quan điểm rất mạnh mẽ nhưng không thật sự tìm hiểu kỹ, dễ lặp lại thông tin bề mặt hoặc chạy theo số đông.
• Không có hành động cụ thể đi kèm: Việc thể hiện chỉ dừng ở bài đăng, hình ảnh, khẩu hiệu hoặc lời nói nhưng không dẫn đến thay đổi, đóng góp hay trách nhiệm rõ ràng.
• Dễ biến mất khi hết xu hướng: Khi chủ đề không còn được chú ý, người đó cũng nhanh chóng ngừng quan tâm, dù vấn đề thực tế vẫn còn tồn tại.

Làm sao để tránh hành vi performative?

Việc nhận diện và tránh hành vi performative không có nghĩa là ngừng thể hiện bản thân trước công chúng. Điều quan trọng là hiểu rõ động cơ đằng sau mỗi hành động và xây dựng sự nhất quán giữa những gì mình nói với những gì mình thực hiện trong thực tế. 

Nhìn nhận lại động cơ của bản thân

Để tránh rơi vào hành vi performative, trước hết mỗi người cần tự đánh giá lý do khiến mình thực hiện một hành động hoặc chia sẻ một quan điểm. Việc tự đặt câu hỏi liệu mình đang làm điều đó vì thật sự quan tâm hay chỉ muốn tạo ấn tượng với người khác sẽ giúp nhận diện rõ hơn động cơ bên trong và đưa ra lựa chọn phù hợp.

Ưu tiên hành động thực sự

Khi quan tâm đến một vấn đề xã hội hay cộng đồng, việc tìm hiểu kỹ thông tin, lắng nghe các góc nhìn liên quan và tham gia bằng những hành động cụ thể thường có ý nghĩa hơn việc chỉ đăng tải quan điểm trên mạng xã hội. Những đóng góp dù nhỏ nhưng mang tính thực tế vẫn tạo ra giá trị bền vững hơn các hành động mang tính hình thức.

Sống đúng với sở thích và giá trị cá nhân

Mỗi người không cần xây dựng một hình ảnh hoàn hảo để nhận được sự công nhận từ người khác. Việc đọc sách, du lịch, theo đuổi sở thích hay lựa chọn phong cách sống sẽ trở nên ý nghĩa hơn khi xuất phát từ nhu cầu và niềm yêu thích thật sự của bản thân, thay vì chỉ nhằm tạo dựng hình ảnh trên các nền tảng trực tuyến.

Duy trì sự nhất quán giữa lời nói và hành động

Một trong những cách hiệu quả nhất để tránh bị xem là performative là đảm bảo sự thống nhất giữa những gì mình thể hiện và những gì mình thực hiện trong cuộc sống. Khi hành động được duy trì lâu dài, có trách nhiệm và mang lại giá trị thực tế, sự chân thành sẽ được thể hiện một cách tự nhiên mà không cần phụ thuộc vào sự chú ý hay đánh giá từ người khác.

Tạm kết

Tóm lại, performative là thuật ngữ dùng để chỉ những hành động mang tính thể hiện hoặc trình diễn trước người khác. Trong môi trường mạng xã hội, khái niệm này thường được nhắc đến khi nói về các hành động thiếu tính thực chất và nhằm xây dựng hình ảnh cá nhân. Hiểu rõ performative là gì sẽ giúp bạn nhìn nhận các xu hướng trực tuyến khách quan hơn, đồng thời xây dựng cách thể hiện bản thân chân thành và nhất quán.

Nếu thường xuyên học tập, làm việc hay sáng tạo nội dung trên máy tính, một chiếc màn hình chất lượng sẽ giúp nâng cao trải nghiệm đáng kể. Tại FPT Shop, bạn có thể tìm thấy nhiều mẫu màn hình từ các thương hiệu uy tín với độ phân giải sắc nét, tần số quét cao và đa dạng kích thước, đáp ứng tốt nhu cầu làm việc văn phòng, thiết kế đồ họa hay giải trí.

Xem thêm:

• Tích cực độc hại là gì? Hãy học cách lắng nghe cảm xúc thay vì cố gắng gạt bỏ
• Sống ảo là gì? Hiểu đúng về sống ảo để không mắc kẹt trong "cái bẫy" mạng xã hội