Mặt tối của văn hoá làm việc 996: Thước đo của chăm chỉ hay cái bẫy vắt kiệt sức lực lẫn tinh thần?

Trong những năm gần đây, cụm từ “văn hóa làm việc 996” đã trở thành đề tài gây tranh cãi trong giới công nghệ, đặc biệt tại Trung Quốc. Mô hình làm việc từ sáng đến tối mịt được xem là biểu tượng của sự cống hiến nhưng cũng kéo theo nhiều hệ lụy cho cả người lao động, doanh nghiệp lẫn xã hội.

1. Văn hoá làm việc 996 là gì?

Văn hoá làm việc 996 là một mô hình thời gian làm việc phổ biến tại một số công ty công nghệ Trung Quốc, trong đó nhân viên làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần. Cụm từ “996” là viết tắt của khung giờ này: 9 – 9 – 6.

Khái niệm này xuất phát từ kỳ vọng về năng suất cao, sự tận hiến và nỗ lực không ngừng của nhân viên, đặc biệt trong ngành công nghệ – nơi sự cạnh tranh khốc liệt và tốc độ đổi mới cực nhanh.

2. Nguồn gốc và sự phổ biến của văn hoá 996

Mô hình làm việc 996 bắt đầu được nhắc đến rộng rãi ở Trung Quốc từ khoảng năm 2016 – 2017, khi các “ông lớn công nghệ” như Alibaba, Huawei, JD.com hay ByteDance ngày càng kỳ vọng nhân viên làm việc với cường độ cao hơn để đáp ứng mục tiêu tăng trưởng thần tốc.

Jack Ma, nhà sáng lập Alibaba, từng phát biểu gây tranh cãi rằng “996 là một phước lành”, thể hiện quan điểm rằng thành công không thể đến nếu thiếu nỗ lực cực độ.

Tuy nhiên, sự phổ biến của văn hoá làm việc 996 đã gây ra nhiều tranh luận tại Trung Quốc và quốc tế, liên quan đến sức khoẻ thể chất, tinh thần và quyền lợi lao động.

3. Tác hại của văn hoá làm việc 996

Mặc dù được một số doanh nghiệp ca ngợi là “tinh thần cống hiến” hay “chìa khoá tăng trưởng nhanh”, văn hoá làm việc 996 đã gây ra nhiều hệ luỵ nghiêm trọng cả về thể chất, tinh thần lẫn đời sống xã hội. Dưới đây là những mặt tối nổi bật mà mô hình này mang lại cho người lao động:

3.1. Kiệt sức và hội chứng burnout kéo dài

Làm việc 12 tiếng mỗi ngày trong 6 ngày liên tiếp khiến cơ thể và trí não không có đủ thời gian phục hồi. Hệ quả là người lao động dễ rơi vào tình trạng kiệt sức mạn tính (burnout) – một hội chứng được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm “hiện tượng nghề nghiệp” từ năm 2019.

Dấu hiệu thường gặp:

• Mệt mỏi dù đã nghỉ ngơi
• Mất động lực làm việc
• Giảm hiệu suất, mất tập trung
• Thường xuyên cáu gắt, uể oải

Nếu không được can thiệp, burnout có thể kéo dài nhiều tháng, dẫn đến rối loạn tâm lý, trầm cảm và ý định nghỉ việc đột ngột.

3.2. Gia tăng nguy cơ bệnh tật

Nhiều nghiên cứu y học đã cảnh báo rằng làm việc quá thời gian quy định làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về tim mạch, đột quỵ, tăng huyết áp, suy giảm hệ miễn dịch và rối loạn giấc ngủ. Không ít trường hợp tại Trung Quốc được ghi nhận tử vong do làm việc quá sức trong môi trường 996, làm dấy lên làn sóng phản đối từ cộng đồng mạng và báo chí.

Một ví dụ nổi tiếng là sự kiện một kỹ sư phần mềm 22 tuổi của Pinduoduo (TQ) đã đột tử khi đang cùng đồng nghiệp trên đường trở về nhà lúc 1 giờ 30 sáng. Sự việc gây rúng động ngành công nghệ năm 2021 cũng như cả xã hội Trung Quốc lúc đó. Theo khảo sát, nhiều nhân viên trong ngành IT phải sử dụng thuốc hỗ trợ thần kinh, chống mất ngủ từ tuổi rất trẻ.

3.3. Mất cân bằng cuộc sống – công việc nghiêm trọng

Việc phải gắn bó gần như toàn bộ thời gian trong ngày với công việc khiến người lao động không còn thời gian cho gia đình, bạn bè, sở thích hay nghỉ ngơi đúng nghĩa. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn gây rạn nứt các mối quan hệ cá nhân.

Hệ quả lâu dài:

• Người trẻ trì hoãn hôn nhân và sinh con
• Cảm giác cô đơn, mất kết nối với xã hội
• Mất động lực phát triển bản thân ngoài công việc

Ở góc độ xã hội, một lực lượng lao động bị “hút cạn” bởi văn hoá làm việc 996 sẽ dẫn đến suy giảm năng suất thực chất, thay vì tạo ra hiệu quả như mục tiêu ban đầu.

3.4. Tạo ra tư duy lệch lạc về giá trị con người

Một tác hại đáng lo khác là văn hoá 996 vô hình chung đặt thước đo giá trị con người dựa trên số giờ làm việc, thay vì chất lượng, sáng tạo hay hiệu quả. Những người làm ít hơn dễ bị đánh giá là “lười biếng”, thiếu cống hiến, dẫn đến tâm lý tội lỗi khi nghỉ ngơi, hoặc cạnh tranh nội bộ độc hại.

Điều này đặc biệt nguy hiểm với thế hệ trẻ – những người chưa kịp xây dựng lối sống cân bằng, sẽ dễ bị cuốn vào guồng máy “làm càng nhiều càng tốt” mà không có thời gian thấu hiểu bản thân, định hướng nghề nghiệp lâu dài.

3.5. Mâu thuẫn với luật lao động và đạo đức nghề nghiệp

Ở nhiều quốc gia, mô hình làm việc 996 vi phạm luật lao động về giờ làm, thời gian nghỉ và quyền lợi người lao động. Tại Trung Quốc, Bộ Nhân lực và An sinh xã hội từng ra tuyên bố rằng “996 là bất hợp pháp” theo Luật Lao động hiện hành.

Ngoài khía cạnh pháp lý, nhiều chuyên gia còn cho rằng văn hoá này đi ngược lại với nguyên tắc đạo đức doanh nghiệp hiện đại, nơi nhân viên phải được tôn trọng thời gian cá nhân, sức khỏe tinh thần và quyền được nghỉ ngơi.

4. Văn hoá 996 ở Việt Nam và các nước khác

Tại Việt Nam, cụm từ “văn hoá làm việc 996” chưa phổ biến rộng rãi nhưng tư duy làm việc quá giờ hoặc cống hiến không giới hạn cũng hiện diện trong một số ngành như công nghệ, startup, tài chính hay truyền thông.

Tuy nhiên, giới trẻ Việt ngày nay có xu hướng đề cao sự cân bằng công việc – cuộc sống (work-life balance) và chú trọng sức khỏe tinh thần, khiến mô hình 996 khó trở thành chuẩn mực dài hạn.

Ở các quốc gia phương Tây, văn hóa làm việc linh hoạt (remote, hybrid, 4-day workweek…) đang dần được khuyến khích như một phản ứng ngược lại với triết lý làm việc kiểu 996.

5. Kinh nghiệm rút ra cho phía doanh nghiệp

Mặc dù tối ưu hóa lợi nhuận và hiệu suất là mục tiêu chung của mọi hoạt động kinh doanh, song chủ doanh nghiệp hay người sử dụng cần lưu ý, việc ép buộc người lao động làm việc càng nhiều càng tốt sẽ không phải là cách tăng năng suất hiệu quả về lâu dài. Do đó thay vì áp dụng mô hình 996, nhiều doanh nghiệp nên hướng đến các phương pháp đầu tư nhân lực đúng đắn hơn như:

• Quản lý theo hiệu suất, không phải theo giờ làm
• Tối ưu quy trình để nhân viên không bị quá tải
• Đầu tư vào công nghệ và công cụ tự động hóa
• Tôn trọng thời gian nghỉ ngơi và phát triển cá nhân

Doanh nghiệp hiện đại cần hiểu rằng: Năng suất cao không đến từ thời gian làm việc dài, mà đến từ môi trường làm việc thông minh, linh hoạt và bền vững.

Tạm kết

Văn hóa làm việc 996 có thể từng là biểu tượng của sự nỗ lực, nhưng trong xã hội hiện đại, nơi sức khỏe tinh thần và cân bằng cuộc sống được đặt lên hàng đầu, mô hình này đã được chứng minh là có hại nhiều hơn lợi. Đã đến lúc doanh nghiệp và người lao động cùng nhìn lại: Hiệu quả thực sự không đến từ thời gian ngồi trên máy tính, mà nên đến từ cách làm việc thông minh và có giới hạn.

Sau những giờ làm việc căng thẳng, bạn xứng đáng được thư giãn đúng nghĩa. Một chiếc máy massage gọn nhẹ, có thể cất gọn trong ngăn tủ để sử dụng bất cứ lúc nào sẽ giúp bạn xua tan mệt mỏi, giảm đau nhức cơ thể và hỗ trợ phục hồi tinh thần – nền tảng quan trọng để duy trì work-life balance trong guồng quay công việc hiện đại.

Máy massage

Xem thêm:

Tìm hiểu Burn out là gì? Ảnh hưởng của Burn out đến sức khoẻ và biện pháp phòng tránh Burn out

Workaholic là gì? Khi chăm chỉ trở thành một dạng “nghiện” khiến bạn đánh mất chính mình