PTSD là gì? Triệu chứng, nguyên nhân và phương pháp điều trị rối loạn căng thẳng sau sang chấn

Trong cuộc sống hiện đại với nhiều biến cố bất ngờ, các vấn đề sức khỏe tâm lý ngày càng được quan tâm. PTSD là gì? Đây là thuật ngữ mô tả tình trạng rối loạn căng thẳng sau sang chấn - một dạng rối loạn tâm lý nguy hiểm có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cảm xúc, hành vi và chất lượng sống nếu không được nhận diện và điều trị đúng cách.

PTSD là gì?

PTSD là viết tắt của cụm từ tiếng Anh Post-Traumatic Stress Disorder, được dịch sang tiếng Việt là rối loạn căng thẳng sau sang chấn. Đây là một rối loạn tâm lý xảy ra sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện sang chấn nghiêm trọng như tai nạn, bạo lực, thiên tai hoặc mất mát lớn.

Người mắc PTSD thường xuyên hồi tưởng hoặc tái hiện lại những sự kiện đau buồn trong quá khứ thông qua ác mộng, ký ức xâm nhập, hoặc phản ứng cảm xúc mãnh liệt khi gặp các yếu tố gợi nhớ đến chấn thương. Các triệu chứng thường xuất hiện sau ít nhất 6 tháng kể từ khi sự kiện xảy ra và kéo dài trên 1 tháng.

Biểu hiện điển hình bao gồm:

• Tránh né các tình huống hoặc nơi chốn liên quan đến sự kiện sang chấn
• Khó ngủ, gặp ác mộng lặp lại
• Dễ giật mình, căng thẳng kéo dài, cảm xúc tiêu cực dai dẳng

PTSD có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống nếu không được can thiệp điều trị kịp thời bằng liệu pháp tâm lý hoặc hỗ trợ y tế.

Triệu chứng của PTSD là gì?

Rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) biểu hiện qua nhiều triệu chứng tâm lý và hành vi phức tạp. Những triệu chứng này thường được chia thành 4 nhóm chính:

Ký ức xâm nhập (Intrusive memories)

• Các hồi ức đau buồn xuất hiện một cách xâm nhập và không mong muốn, thường xuyên tái hiện như thể sự kiện đang xảy ra một lần nữa.
• Ác mộng hoặc giấc mơ lặp lại về sự kiện sang chấn.
• Cảm xúc đau khổ tột độ hoặc phản ứng thể chất mãnh liệt khi gặp các yếu tố gợi nhớ đến sự kiện đau thương.

Né tránh (Avoidance)

• Tránh nghĩ hoặc nói về sự kiện đã trải qua.
• Cố gắng tránh các địa điểm, hoạt động hoặc con người có liên quan đến ký ức đau buồn.

Tâm trạng và tư duy tiêu cực (Negative changes in thinking and mood)

• Tư duy tiêu cực về bản thân, người khác hoặc thế giới xung quanh.
• Cảm giác mất hứng thú, lãnh đạm với những hoạt động từng yêu thích.
• Tránh xa các mối quan hệ thân thiết, cảm thấy xa cách với người thân và bạn bè.
• Cảm xúc tiêu cực kéo dài như chán nản, tội lỗi, xấu hổ, hoặc khó tin tưởng người khác.
• Khó tập trung, suy nghĩ không rõ ràng hoặc khó nhìn nhận vấn đề một cách tích cực.

Thay đổi về phản ứng và mức độ tỉnh táo (Arousal and reactivity changes)

• Dễ giật mình, lo âu, luôn trong trạng thái cảnh giác cao độ.
• Có hành vi tự hủy hoại bản thân như sử dụng chất kích thích, lạm dụng rượu bia, hoặc lái xe nguy hiểm.
• Khó ngủ, dễ cáu gắt, bùng phát giận dữ, hoặc có biểu hiện hung hăng.

Lưu ý: Các triệu chứng của PTSD thường kéo dài trên một tháng và có thể nghiêm trọng đến mức ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt, làm việc và duy trì các mối quan hệ xã hội.

Nguyên nhân dẫn đến hội chứng PTSD là gì?

Hội chứng PTSD thường khởi phát sau khi cá nhân trải qua hoặc chứng kiến một sự kiện mang tính sang chấn nghiêm trọng, gây ảnh hưởng sâu sắc đến tâm lý. Một số nguyên nhân phổ biến bao gồm:

• Trải qua sự kiện đau buồn trong quá khứ: Những trải nghiệm như tai nạn nghiêm trọng, suýt chết đuối hoặc các tình huống đe dọa đến tính mạng có thể để lại chấn thương tâm lý nặng nề.
• Bị bạo lực hoặc tấn công thể chất trong thời gian dài: Những trường hợp bị bạo hành gia đình, tấn công thể xác thường xuyên có thể làm tổn thương nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần.
• Lạm dụng tình dục hoặc bị cưỡng hiếp: Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra PTSD, đặc biệt nếu nạn nhân không được hỗ trợ tâm lý kịp thời.
• Bị tấn công, đe dọa hoặc bắt cóc: Những trải nghiệm bị uy hiếp về thể chất và tinh thần trong thời gian ngắn hoặc dài đều có thể dẫn đến rối loạn tâm lý.

• Bị nhốt hoặc cô lập trong không gian kín: Việc bị giam giữ hoặc cách ly trong không gian hẹp, đặc biệt không có sự hỗ trợ từ bên ngoài, dễ gây ra cảm giác hoảng loạn và hậu chấn tâm lý.
• Trải qua thảm họa thiên nhiên hoặc dịch bệnh: Những sự kiện như hỏa hoạn, động đất, sóng thần, lũ lụt hay đại dịch có thể tạo ra cảm giác mất kiểm soát và bất an kéo dài.
• Người thân mất đột ngột: Việc mất đi người thân yêu một cách bất ngờ có thể tạo ra cú sốc tâm lý lớn, đặc biệt nếu mối quan hệ gắn bó sâu sắc.
• Chứng kiến sự kiện đau buồn: Không chỉ người trực tiếp trải qua sự kiện, mà cả người chứng kiến những thảm kịch như tai nạn giao thông, chiến tranh hay thảm họa cũng có nguy cơ cao mắc PTSD.
• Tiền sử bệnh lý trong gia đình: Những người có người thân từng mắc các rối loạn tâm lý như trầm cảm, lo âu hoặc PTSD có nguy cơ cao hơn bị ảnh hưởng về mặt tinh thần.
• Tiếp xúc thường xuyên với sự kiện đau thương: Những người làm việc trong môi trường dễ chứng kiến mất mát, đau thương như bác sĩ, nhân viên y tế, lính cứu hỏa, quân nhân, phóng viên chiến trường,... có khả năng phát triển hội chứng PTSD do tiếp xúc lặp đi lặp lại với các sự kiện sang chấn.

Phương pháp điều trị PTSD là gì?

Hiện nay, việc điều trị rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD) thường được thực hiện thông qua các phương pháp sau:

Điều trị tâm lý

• Liệu pháp nhận thức: Phương pháp này được thực hiện thông qua các buổi trò chuyện giữa bác sĩ tâm lý và bệnh nhân nhằm giúp bệnh nhân nhận diện những suy nghĩ tiêu cực khiến họ bị mắc kẹt trong ký ức đau thương. Ví dụ, họ có thể cảm thấy bản thân vô dụng hoặc lo sợ sự việc đau buồn sẽ tái diễn. Liệu pháp nhận thức thường được kết hợp với liệu pháp tiếp xúc để tăng hiệu quả điều trị.
• Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): CBT giúp người bệnh đối mặt một cách an toàn với ký ức đáng sợ, từ đó học cách kiểm soát và vượt qua nỗi sợ. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả đối với những người thường xuyên gặp ác mộng hoặc hồi tưởng tiêu cực.
• Liệu pháp khử mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt (EMDR): Đây là một phương pháp phổ biến trong điều trị PTSD. Bệnh nhân sẽ được gợi nhớ lại trải nghiệm đau thương trong khi thực hiện các chuyển động mắt theo hướng dẫn của bác sĩ. Mục tiêu của EMDR là giúp người bệnh thay đổi cảm nhận tiêu cực và phản ứng cảm xúc đối với ký ức đau buồn.

Sử dụng thuốc

• Thuốc chống trầm cảm: Nhóm thuốc này giúp giảm các triệu chứng trầm cảm, lo âu, cải thiện giấc ngủ và khả năng tập trung. Hai loại thuốc thường được sử dụng là sertraline (Zoloft) và paroxetine (Paxil), thuộc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI).
• Thuốc chống lo âu: Được sử dụng để làm giảm nhanh các triệu chứng lo lắng nghiêm trọng cũng như những vấn đề liên quan đến PTSD.
• Prazosin: Loại thuốc này có tác dụng giảm hoặc ngăn chặn các cơn ác mộng thường gặp ở người mắc PTSD.

Kết luận

Hiểu rõ PTSD là gì? không chỉ giúp chúng ta nhận diện kịp thời những dấu hiệu của rối loạn căng thẳng sau sang chấn, mà còn mở ra hướng tiếp cận đúng đắn trong việc hỗ trợ người mắc. Với sự đồng hành của chuyên gia tâm lý và phương pháp điều trị phù hợp, PTSD hoàn toàn có thể được kiểm soát và cải thiện. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về sức khỏe tâm thần sẽ góp phần xây dựng một môi trường sống nhân văn, nơi mỗi cá nhân được lắng nghe, thấu hiểu và chữa lành.

Chăm sóc sức khỏe tinh thần bắt đầu từ việc tạo dựng môi trường sống và làm việc lành mạnh. Trang bị thiết bị công nghệ hiện đại tại FPT Shop để học tập, làm việc và giải trí hiệu quả, cân bằng hơn mỗi ngày. Khám phá ngay sản phẩm chính hãng tại FPT Shop.

Xem nhanh: Tai nghe

Xem thêm:

• Collaboration overload là gì và cách vượt qua tình trạng quá tải khi làm việc nhóm hiện đại
• Tìm hiểu Burn out là gì? Ảnh hưởng của Burn out đến sức khoẻ và biện pháp phòng tránh Burn out