Nhật thực toàn phần là gì? Tìm hiểu về hiện tượng thiên nhiên kỳ vĩ và hiếm gặp

Nhật thực toàn phần luôn được coi là một trong những hiện tượng thiên văn kỳ vĩ nhất mà con người có thể quan sát bằng mắt thường. Hiện tượng này không chỉ mang giá trị khoa học to lớn mà còn gắn với nhiều câu chuyện văn hóa từ xa xưa. Hãy cùng tìm hiểu chi tiết qua bài viết dưới đây.

Nhật thực toàn phần là gì?

Nhật thực toàn phần xảy ra khi Mặt Trăng đi qua giữa Trái Đất và Mặt Trời, che lấp hoàn toàn ánh sáng Mặt Trời trong một khoảng thời gian ngắn. Lúc đó, vùng nằm trong bóng tối (umbra) mà Mặt Trăng tạo ra sẽ chìm trong cảnh tượng ban ngày hóa đêm. Chỉ những ai đứng đúng trong dải hẹp này mới có thể thấy Mặt Trời biến mất hoàn toàn, để lộ vòng hào quang rực rỡ gọi là vành nhật hoa.

So với nhật thực một phần (chỉ che khuất một phần Mặt Trời) hoặc nhật thực hình khuyên (Mặt Trăng che gần hết nhưng vẫn để lại vòng sáng bao quanh), nhật thực toàn phần mang lại trải nghiệm ngoạn mục nhất. Thời gian tối đa có thể kéo dài hơn 7 phút, đủ để hàng triệu người chiêm ngưỡng vẻ đẹp kỳ bí của vũ trụ.

Ý nghĩa và tác động của nhật thực toàn phần

Giá trị khoa học

Từ xa xưa, nhật thực toàn phần đã giúp nhân loại mở rộng tri thức. Năm 1919, hiện tượng này là bằng chứng quan trọng để kiểm nghiệm thuyết tương đối rộng của Albert Einstein, khi các nhà khoa học quan sát được ánh sáng sao bị bẻ cong bởi trường hấp dẫn của Mặt Trời.

Ngày nay, nhật thực toàn phần là cơ hội quý hiếm để nghiên cứu vành nhật hoa, vốn khó quan sát trong điều kiện bình thường vì bị ánh sáng Mặt Trời lấn át. Nghiên cứu này giúp các nhà thiên văn hiểu rõ hơn về gió Mặt Trời, các vụ phun trào và ảnh hưởng của chúng tới Trái Đất.

Ý nghĩa văn hóa – tín ngưỡng

Trong nhiều nền văn hóa cổ, nhật thực toàn phần thường được lý giải bằng những câu chuyện huyền thoại. Người Trung Quốc xưa tin rằng hiện tượng này xảy ra khi “Thiên Cẩu nuốt Mặt Trời”, nên họ đánh trống, gõ chiêng để xua đuổi Thiên Cẩu. Người Viking ở Bắc Âu kể rằng cặp sói Sköll và Hati săn đuổi Mặt Trời, và khi bắt kịp, nhật thực xuất hiện. 

Ngày nay, thay vì nhìn nhận như điềm gở, con người coi đây là dịp hội ngộ của những người yêu thiên văn. Nhiều quốc gia tổ chức các sự kiện du lịch thiên văn, biến nhật thực thành cơ hội quảng bá văn hóa và khoa học.

Những lần nhật thực toàn phần nổi bật

Trên Trái Đất, nhật thực toàn phần trung bình xảy ra khoảng 18 tháng một lần. Tuy nhiên, vì đường đi của hiện tượng rất hẹp nên không phải nơi nào trên Trái Đất cũng nhìn thấy. Thực tế, một địa điểm cụ thể có thể phải chờ tới hàng trăm năm mới có cơ hội chứng kiến nhật thực toàn phần, thường vào khoảng mỗi 3 – 4 thế kỷ mới lặp lại một lần. Hiếm hoi sẽ có một số lần nhật thực toàn phần trải trên một khu vực rộng hơn bình thường và được ghi nhận vào lịch sử như một sự kiện thiên văn nổi bật.

Trong lịch sử:

• 11/8/1999: Một trong những lần nhật thực toàn phần được quan sát rộng rãi nhất thế kỷ 20, đi qua châu Âu, Trung Đông và Ấn Độ.
• 22/7/2009: Nhật thực kéo dài tới 6 phút 39 giây, dài nhất trong thế kỷ 21, có thể quan sát từ Ấn Độ, Trung Quốc đến Thái Bình Dương.
• 21/8/2017: Được gọi là “Great American Eclipse”, lần đầu tiên nhật thực toàn phần quét qua toàn bộ nước Mỹ từ bờ Tây sang bờ Đông sau gần 100 năm.
• 12/8/2026: Quan sát rõ tại Greenland, Iceland và Tây Ban Nha.

Trong tương lai:

• 2/8/2027: Dự kiến kéo dài hơn 6 phút, đi qua Bắc Phi và Trung Đông, trở thành một trong những nhật thực ngoạn mục nhất lịch sử.
• 12/8/2045: Được dự đoán kéo dài tới hơn 7 phút, kỷ lục về độ dài, có thể quan sát từ Nam Mỹ và châu Phi.

Việt Nam từng chứng kiến nhật thực toàn phần ngày 24/10/1995 tại Phan Thiết. Trong nhiều thập kỷ tới, theo các dự báo thiên văn, nước ta sẽ có cơ hội quan sát thêm một số lần nhật thực toàn phần, tuy nhiên phần lớn chỉ ở một số khu vực hẹp như vài tỉnh thành nhất định. Điều này khiến cộng đồng yêu thiên văn luôn háo hức chuẩn bị khi thời điểm đến gần.

Cách quan sát nhật thực toàn phần an toàn

Dù kỳ vĩ, nhưng nhật thực toàn phần cũng tiềm ẩn nguy hiểm nếu quan sát sai cách. Ánh sáng Mặt Trời, kể cả khi đã bị che khuất phần lớn, vẫn có thể gây tổn thương võng mạc nếu nhìn trực tiếp. Do đó nếu muốn quan sát nhật thực toàn phần, bạn nên sử dụng một trong những cách sau đây:

• Quan sát gián tiếp qua camera, thau nước phản chiếu hoặc gương. Không nhìn trực tiếp bằng mắt thường.
• Sử dụng kính lọc chuyên dụng như kính lọc Mặt Trời, kính hàn số 14.
• Quan sát gián tiếp: Dùng lỗ nhỏ chiếu ánh sáng lên tấm giấy hoặc bề mặt để thấy hình ảnh Mặt Trời.
• Tham gia cùng hội thiên văn: Tại Việt Nam, nhiều câu lạc bộ thiên văn học tổ chức buổi quan sát tập thể, có thiết bị an toàn và hướng dẫn chi tiết.

Tạm kết

Dù chỉ kéo dài vài phút, nhật thực toàn phần luôn trở thành tâm điểm của nhân loại mỗi khi diễn ra. Hiện tượng này là minh chứng cho sự kỳ vĩ của vũ trụ, đồng thời là cơ hội để con người vừa chiêm ngưỡng vừa nghiên cứu.

Từ ánh sáng mờ ảo của nhật thực đến bầu trời rực rỡ khi hoàng hôn, iPhone mang đến trải nghiệm chụp ảnh – quay video tự nhiên, chi tiết và sống động. Trải nghiệm ngay iPhone tại FPT Shop để sẵn sàng bắt trọn những hiện tượng thiên nhiên hiếm gặp.

iPhone

Xem thêm:

Trăng máu là gì? Tìm hiểu nguyên nhân và điềm báo khi xuất hiện mặt trăng máu trên bầu trời đêm

Cực quang là gì? Những điều thú vị chưa biết về hiện tượng cực quang