Phở không người lái là gì? Nguồn gốc tên gọi và ký ức thời bao cấp

Phở không người lái là gì mà mỗi khi nhắc lại, thế hệ đi trước đều bồi hồi nhớ về một thời kỳ gian khó? Thuật ngữ ẩm thực dân gian này bắt nguồn từ đời sống miền Bắc những năm tháng chiến tranh và chế độ phân phối tem phiếu. Món ăn này ghi dấu sự thiếu thốn vật chất cũng như tính cách lạc quan của người dân thời bao cấp.

Bát phở đặc biệt này ra đời gắn liền với hệ thống cửa hàng ăn uống mậu dịch quốc doanh trước năm 1975. Hiểu rõ bối cảnh lịch sử, tên gọi và sự khác biệt giữa món ăn này với phở hiện đại giúp người đọc có góc nhìn chân thực về văn hóa ẩm thực Việt Nam một thời.

Khái niệm phở không người lái trong đời sống mậu dịch

Bát phở thời kỳ này mang diện mạo rất khác so với những tô phở bò hay phở gà đầy đặn ngày nay. Mọi nguyên liệu đều phụ thuộc vào nguồn phân phối quốc doanh hạn hẹp.

Nguyên liệu tối giản của một bát phở thiếu thịt

Một bát phở không người lái chỉ bao gồm hai thành phần cốt lõi là bánh phở và nước dùng. Điểm nhấn trên bề mặt bát phở là chút hành lá cắt nhỏ cùng các loại gia vị cơ bản đi kèm.

Bát phở hoàn toàn không có thịt bò, thịt gà hay phần gàu giòn béo ngậy. Sợi phở trắng tinh ngập trong làn nước dùng nóng hổi, không hề có bất kỳ miếng thịt nào đi kèm để bổ sung chất đạm cho người ăn.

Tuy nguyên liệu giản lược tối đa, nước dùng mậu dịch thời ấy vẫn được nấu cùng xương và gia vị mặn để tạo mùi thơm ấm áp. Bát nước dùng mang hương vị mộc mạc, xua đi cái rét và làm ấm bụng người dân trong giai đoạn đất nước còn nhiều thiếu thốn.

Thuật ngữ tiếng Anh tương đương

Trong các tài liệu đối chiếu ngôn ngữ và từ điển, thuật ngữ này thường được dịch sang tiếng Anh là meatless pho hoặc driverless pho. Cách chuyển ngữ phản ánh trực tiếp bản chất không thịt của món ăn hoặc dịch nghĩa đen của cụm từ gợi hình.

Những cụm từ này giúp thực khách quốc tế hình dung về một biến thể độc đáo từng tồn tại trong chiều dài phát triển của ẩm thực Việt Nam.

Nguồn gốc tên gọi phở không người lái bắt đầu từ đâu?

Tên gọi độc đáo này không xuất phát từ văn bản hành chính mậu dịch mà do chính người dân Hà Nội đặt ra bằng lối nói trào phúng. Bối cảnh chiến tranh ác liệt cùng sự xuất hiện của khí tài quân sự đã tạo cảm hứng cho cách ví von hóm hỉnh này.

Mối liên hệ với máy bay trinh sát không người lái

Vào những năm chống chiến tranh phá hoại ở miền Bắc trước năm 1975, quân đội Mỹ thường xuyên sử dụng các loại máy bay thám thính không người lái để do thám mục tiêu trước khi ném bom. Hình ảnh những chiếc máy bay bay lượn trên bầu trời trở nên quen thuộc trong đời sống sinh hoạt hằng ngày của người dân.

Chính từ hiện thực đó, người dân Hà Nội đã liên tưởng chiếc phi cơ thám thính với tô phở thiếu thốn thời chiến để làm rõ khái niệm phở không người lái là gì. Chữ "lái" được vận dụng theo lối chơi chữ dân gian hóm hỉnh, vừa chỉ phi công điều khiển trên bầu trời, vừa ám chỉ phần thịt bò hoặc gà vắng bóng trên mặt bát. Chiếc phi cơ do thám bay lẻ loi không người lái cũng tương tự bát phở mậu dịch bưng ra bàn trống trơn, ngoài bánh phở và nước dùng thì hoàn toàn không có miếng thịt nào.

Lối đặt tên trào phúng thể hiện tinh thần lạc quan, yêu đời của người dân miền Bắc giữa mưa bom bão đạn. Sự hóm hỉnh giúp xua bớt gánh nặng tâm lý và áp lực thiếu thốn lương thực trong thời chiến.

Bánh nắp hầm và những sáng tạo ẩm thực thời chiến

Cùng với phở không người lái, giai đoạn trước năm 1975 còn ghi nhận sự ra đời của món bánh nắp hầm. Đây cũng là một sản phẩm mang tính lịch sử do các cửa hàng ăn uống mậu dịch quốc doanh chế biến phục vụ nhân dân.

Bánh nắp hầm được làm từ bột mì trộn đường, nặn hình tròn dẹt như chiếc đĩa nhỏ với đường kính chừng 20 cm rồi đem rán giòn, bên trong hoàn toàn không có nhân. Tên gọi này bắt nguồn từ hình dáng tròn phẳng của bánh, gợi nhớ đến nắp đậy miệng hầm trú ẩn phòng không xuất hiện khắp các tuyến phố Hà Nội lúc bấy giờ.

Cả hai món ăn trở thành biểu tượng ẩm thực song hành suốt những năm tháng gian khó. Chúng phản ánh khả năng thích ứng linh hoạt và óc sáng tạo của người dân nhằm duy trì bữa ăn trong điều kiện hạn chế.

Bối cảnh lịch sử và văn hóa xếp hàng thời bao cấp

Để thưởng thức được một bát phở tại cửa hàng ăn uống mậu dịch quốc doanh, người dân phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình phân phối thời tem phiếu. Việc ăn một bát phở thời đó đòi hỏi sự kiên nhẫn qua từng bước xếp hàng.

Thực khách cầm tem phiếu lương thực đến quầy mua vé, chờ đợi nhân viên mậu dịch kiểm tra và đóng dấu xé phiếu. Sau khi có tấm vé trong tay, khách tiếp tục xếp hàng dài trước cửa bếp, nộp vé rồi tự tay bưng bát phở nóng hổi về chỗ ngồi.

Quy cách phục vụ tự bưng bê này hoàn toàn trái ngược với phong cách phục vụ tại bàn của các quán ăn thời bình. Dù thủ tục mất nhiều thời gian, cảm giác bưng trên tay bát phở thơm mùi hành hoa luôn mang lại niềm vui lớn cho thực khách.

Không khí tại các cửa hàng mậu dịch luôn đông đúc, rộn rã tiếng trò chuyện giữa những hàng người kiên nhẫn chờ đến lượt. Bát phở vì thế không chỉ là món ăn cung cấp calo mà còn là nơi gắn kết cộng đồng, sẻ chia cảnh ngộ chung của cả xã hội.

Mức giá và sự khác biệt giữa các loại phở mậu dịch

Bên cạnh phở không có thịt, thực đơn tại các cửa hàng quốc doanh thời kỳ đầu vẫn có những lựa chọn cao cấp hơn dành cho những dịp đặc biệt hoặc người có điều kiện tem phiếu tốt hơn. Mức chênh lệch giá cả giữa các loại phở thể hiện rõ giá trị khan hiếm của chất đạm động vật lúc bấy giờ.

Theo ký ức của các nhân chứng thời bao cấp, mức giá tại cửa hàng mậu dịch trong giai đoạn đầu phân chia như sau:

• Phở không người lái có giá thấp nhất, chỉ khoảng 1 hào cho mỗi bát, phù hợp với túi tiền của đa số người lao động và cán bộ công nhân viên.
• Phở gà được bán với giá 2 hào một bát, đòi hỏi lượng tem phiếu và tiền mặt gấp đôi loại không thịt.
• Phở bò giữ mức giá đắt nhất là 3 hào một bát, thuộc nhóm món ăn xa xỉ chỉ thỉnh thoảng mới dám thưởng thức.

Về sau, khi nguồn cung thịt bò và thịt gà trở nên cực kỳ khan hiếm, một số quán phở mậu dịch như tại phố Phùng Hưng ở Hà Nội đã sáng tạo bằng cách dùng thịt lợn luộc thái mỏng để thay thế. Bát phở thịt lợn trắng phau giá 3 hào đựng trong bát sắt tráng men to như bát sắt B52 vẫn trở thành món ngon nức lòng người dân thời kỳ ấy.

Phân biệt phở không người lái với phở chay hiện đại

Nhiều người trẻ ngày nay thường thắc mắc phở không người lái là gì và liệu món này có phải là phở chay đang bán tại các nhà hàng thực dưỡng hay không. Dù cùng chung đặc điểm là không chứa thịt, bản chất của hai món ăn này hoàn toàn khác biệt từ nguồn gốc đến phương pháp chế biến.

Phở không người lái ra đời vì hoàn cảnh nghèo khó, thiếu thốn thịt động vật trong thời chiến và thời kỳ bao cấp. Trái lại, phở chay hiện đại ra đời từ nhu cầu chủ động ăn uống thanh tịnh, tôn giáo hoặc lối sống thuần thực vật lành mạnh.

Nồi nước dùng của phở mậu dịch thời xưa về cơ bản vẫn được ninh từ xương heo, xương bò vụn của mậu dịch hoặc nêm bột gia vị mặn để lấy vị ngọt đậm đà. Bát phở thiếu thịt là do điều kiện kinh tế không cho phép, không bắt nguồn từ nguyên lý kiêng khem đạm động vật.

Phở chay hiện nay tuyệt đối không sử dụng bất kỳ thành phần nào từ động vật. Nước dùng chay được hầm hoàn toàn từ củ quả như củ cải, lê, bắp ngọt, nấm hương cùng các loại thảo mộc tự nhiên. Bát phở chay hiện đại cũng đầy ắp các loại nấm, đậu hũ chiên, chả chay và rau thơm phong phú chứ không đơn điệu như bát phở mậu dịch năm xưa.

Sự phân biệt này giúp giữ gìn đúng giá trị biểu tượng của tên gọi, tránh nhầm lẫn giữa một chứng tích lịch sử với xu hướng ẩm thực đương đại.

Dấu ấn ẩm thực phản ánh tinh thần vượt khó của người Việt

Bát phở thiếu thốn năm nào nhắc nhở thế hệ sau trân trọng sự đủ đầy và phong phú của nền ẩm thực hôm nay. Trải qua nhiều thăng trầm, phở vẫn giữ vững vị thế là món ăn quốc hồn quốc túy của dân tộc, không ngừng nâng tầm về cả chất lượng lẫn hương vị.

Để hiểu trọn vẹn phở không người lái là gì, cần đặt món ăn vào bức tranh sinh hoạt thời chiến tranh và bao cấp, nơi con người vượt lên gian khổ bằng sự lạc quan và tình yêu thương đùm bọc. Bát phở trắng không miếng thịt trở thành một phần ký ức không thể phai mờ của người Hà Nội và người dân miền Bắc suốt một thời kỳ lịch sử.

Tạm kết

Hiểu rõ phở không người lái là gì giúp mỗi người thêm trân trọng một nét văn hóa ẩm thực độc đáo, phản ánh chân thực đời sống thời kỳ bao cấp tem phiếu trước năm 1975. Bát phở thanh đạm năm xưa ghi dấu ký ức về sự kiên cường cùng tinh thần lạc quan của người dân miền Bắc giữa giai đoạn lịch sử đầy thử thách.

Để tự tay nấu những bát phở nóng hổi, thơm ngon và giàu dinh dưỡng cho gia đình ngay tại nhà, người nội trợ có thể trang bị các thiết bị gia dụng hiện đại như nồi áp suất điện, nồi nấu chậm hay máy xay đa năng chính hãng tại FPT Shop nhằm tối ưu thời gian nấu nướng.

Xem thêm:

• Ẩm thực miền Bắc: Những món ngon trứ danh đưa hương vị Việt vươn xa thế giới
• Bún ốc nóng – Nét ẩm thực dân dã Hà Thành khiến thực khách say mê từ hương vị đầu tiên