Giải mã Uncanny Valley - Hiện tượng tâm lý kỳ lạ khi đối mặt với những vật thể nhân tạo “quá giống người”

Uncanny Valley được biết đến không chỉ là một hiện tượng đơn thuần, nó ẩn chứa nhiều điều thú vị về bản năng sinh tồn, tâm lý học và sự phát triển của trí tuệ nhân tạo. Để hiểu rõ hơn về hiện tượng trên, từ định nghĩa, biểu hiện, nguyên nhân cho đến sự ảnh hưởng của nó trong cuộc sống, hãy đọc ngay bài viết sau nhé!

Uncanny Valley là gì?

Tưởng tượng bạn đang dạo bước trong một bảo tàng nghệ thuật, say mê ngắm nhìn những tác phẩm điêu khắc tinh xảo. Bỗng nhiên, bạn dừng lại trước một bức tượng người phụ nữ, vẻ đẹp của nó quá đỗi sống động, mái tóc óng ả, nụ cười rạng rỡ như thể bước ra từ thế giới thực. Nhưng một cảm giác kỳ lạ len lỏi vào tâm trí, bạn cảm thấy rờn rợn, thậm chí sợ hãi. Đây chính là hiện tượng tâm lý kỳ lạ được gọi là Uncanny Valley.

Định nghĩa

Uncanny Valley (tạm dịch: Thung lũng kỳ lạ hoặc quái đản) là một khái niệm đầy bí ẩn, thu hút sự chú ý của các nhà khoa học, tâm lý học và nghệ sĩ trong nhiều thập kỷ qua. Nó mô tả cảm giác sợ hãi và rờn rợn khi con người đối mặt với những vật thể nhân tạo có độ giống người ở mức độ cao. 

Nói cách khác, khi một robot, búp bê hoặc thậm chí là nhân vật CGI (đồ họa vi tính) trở nên quá giống người về ngoại hình, hành động hoặc cử chỉ, nó sẽ khiến con người cảm thấy bất an, khó chịu khi tiếp xúc thay vì cảm giác quen thuộc hay dễ chịu.

Lý giải chi tiết

Năm 1970, Giáo sư robot người Nhật Masahiro Mori đã nhận ra hiện tượng này khi chế tạo một người máy mô phỏng chính mình. Khi mức độ giống người tăng dần, thay vì thích thú, ông lại thấy ghê rợn. Hiện tượng này được ông gọi là "Bukimi no tani" (Thung lũng kỳ lạ) và được dịch sang tiếng Anh vào năm 1978.

Gần 50 năm sau, Sigmund Freud đã đề cập đến khái niệm "das Unheimliche" (sự kỳ lạ) trong bài luận "The Uncanny" (1919). Ông cho rằng cái kỳ lạ không phải là sợ hãi điều xa lạ mà chính là sự quen thuộc một cách rùng rợn. Đó là thứ rất giống người nhưng thiếu đi linh hồn, khiến cho chúng ta cảm thấy rợn người và sợ hãi.

Vì sao hiện tượng tâm lý này lại được gọi là Uncanny Valley? Cảm xúc về mức độ thiện cảm của con người được biểu diễn trên biểu đồ, mức độ yêu thích đối với một vật thể nhân tạo tăng lên rồi lại giảm xuống đột ngột khi nó trở nên giống người đến một mức độ nhất định tạo thành chữ V như một thung lũng.

Uncanny Valley chính là lý do tại sao hầu hết mọi người tỏ ra yêu thích Eve hay Wall-E của Pixar - hai nhân vật hoạt hình robot, nhưng lại khó chịu với robot trẻ em CB2 có da, mắt và các biểu cảm mô phỏng chi tiết con người.

Phản ứng của não bộ khi xảy ra Uncanny Valley

Để giải mã bí ẩn đằng sau hiệu ứng Uncanny Valley, các nhà khoa học đã thực hiện một nghiên cứu chuyên sâu. Họ cho người tham gia xem 3 hình ảnh: Người thật, robot máy móc và robot giống người để so sánh mức độ phản ứng về cảm giác.

Kết quả cho thấy, khi nhìn vào robot có ngoại hình giống người cao, não bộ của người tham gia có những phản ứng đặc biệt:

• Vỏ não trung gian trước trán (medial prefrontal cortex) hoạt động mạnh mẽ. Khu vực này có vai trò quan trọng trong việc phân định sự quen thuộc và tạo ra cảm giác đồng cảm. Khi đối mặt với robot giống người, não bộ sẽ cố gắng phân loại nó vào chủng loại quen thuộc (con người), dẫn đến sự kích thích mạnh mẽ.
• Vùng hạch hạnh nhân (amygdala) cũng hoạt động mạnh. Hạch hạnh nhân là trung tâm xử lý cảm xúc sợ hãi và lo lắng của não bộ. Khi nhận thấy sự bất thường trong ngoại hình và hành vi của robot, bộ phận này sẽ kích hoạt phản ứng phòng thủ, khiến con người cảm thấy ớn lạnh và e sợ.

Ngoài ra, các khu vực não bộ khác liên quan đến nhận thức thị giác, xử lý chuyển động và hiểu ngôn ngữ cũng có sự gia tăng hoạt động khi đối mặt với robot có ngoại hình giống người cao. Việc hiểu rõ về cơ chế này sẽ giúp các nhà khoa học tạo ra những robot thân thiện và tự nhiên hơn, giảm thiểu cảm giác rờn rợn và sợ hãi cho người sử dụng.

Những giả thuyết lý giải về Uncanny Valley

Bản năng sinh tồn của con người

Hiện tượng Uncanny Valley được cho là xuất phát từ bản năng sinh tồn của con người. Khi đối mặt với những thứ giống người nhưng không phải người, não bộ của chúng ta sẽ bị kích hoạt trạng thái cảnh giác cao độ, coi đó là một mối đe dọa tiềm ẩn.

Bất hoà trong nhận thức

Con người từ khi còn bé đã có được những nhận thức cơ bản về sự khác biệt giữa người và búp bê hay robot. Ví dụ ta mặc định rằng robot có cơ thể kim loại cứng nhắc, chuyển động gượng gạo, giọng nói thiếu cảm xúc và không thể biểu lộ những cung bậc tình cảm tinh tế như con người.

Tuy nhiên, khi nhìn thấy một robot sở hữu những đặc điểm quá "giống người" như có màu da, màu mắt, mái tóc hay thậm chí có thể cười nói và tương tác như thật, nó sẽ khiến cho nhận thức của chúng ta bị nhiễu loạn. Sự mâu thuẫn giữa những gì ta nhìn thấy và những gì ta biết về bản chất của robot tạo ra sự mơ hồ, bất an và sợ hãi những thứ không thể hiểu rõ, đấy chính là Uncanny Valley. 

Chuyển động giả tạo

Sở hữu hệ thống cảm xúc phức tạp và tinh tế giúp con người dễ dàng nhận biết đâu là nụ cười thật lòng, đâu là cử chỉ thể hiện sự vui vẻ hay buồn bã. Bên cạnh đó chúng ta cũng có thể nhận ra sự khác biệt qua những chi tiết nhỏ như khoé miệng, ánh mắt hay nhịp điệu cơ thể.

Khi một robot cố gắng mô phỏng những biểu cảm và cử chỉ này, sự thiếu tự nhiên và giả tạo sẽ dễ dàng bị con người phát hiện. Cái nhìn vô hồn, nụ cười đơ cứng hoặc cử động cứng nhắc của robot sẽ khiến ta xuất hiện cảm giác Uncanny Valley - cảm thấy rợn người, thiếu kết nối và thậm chí là chán ghét.

Ứng dụng của hiệu ứng Uncanny Valley

Cảm giác Uncanny Valley tưởng chừng như chỉ là một hiện tượng tâm lý kỳ lạ, lại tiềm ẩn nhiều ứng dụng và tác động bất ngờ trong cuộc sống. Hiểu rõ về Uncanny Valley có thể giúp chúng ta khai thác hiệu quả tiềm năng của nó trong nhiều lĩnh vực:

Phát triển robot thân thiện

Việc thấu hiểu Uncanny Valley giúp các nhà sản xuất robot thiết kế những cỗ máy có ngoại hình và hành vi tự nhiên hơn, giảm thiểu cảm giác sợ hãi và khó chịu cho người sử dụng. Đặc biệt là những robot trong ngành y tế có thể giảm bớt lo lắng cho bệnh nhân, tăng cường sự tin tưởng và hợp tác trong quá trình điều trị.

Tăng hiệu quả trong ngành giải trí

Hiện nay hiệu ứng Uncanny Valley này đã và đang được các nhà làm phim kinh dị tận dụng triệt để nhằm tạo ra bầu không khí rùng rợn và ám ảnh trong các tác phẩm của họ. Bằng cách sử dụng những nhân vật, đồ vật hoặc hiệu ứng hình ảnh giống người nhưng không hoàn toàn, họ có thể tạo ra cảm giác rùng rợn, sợ hãi cho người xem. 

Ví dụ điển hình là các bộ phim như M3GAN (2023) tái hiện hình ảnh một búp bê có ngoại hình giống trẻ em nhưng cử chỉ và hành động lại vô cùng kỳ lạ, hay Annabelle (2014) - bộ phim kinh dị từng “làm mưa làm gió” một thời cực ám ảnh người xem.

Ngành công nghiệp game

Hiệu ứng Uncanny Valley cũng được ứng dụng trong ngành công nghiệp game để tạo ra những nhân vật phản diện hay bối cảnh kỳ dị. Ví dụ, trong game "Amnesia: The Dark Descent" (Lãng quên: Hậu quả bóng tối), người chơi sẽ phải đối mặt với những sinh vật giống người nhưng bị biến dạng, tạo ra cảm giác sợ hãi và bất an.

Tạm kết

Uncanny Valley là một hiện tượng phổ biến và có ảnh hưởng lớn đối với con người khi tiếp xúc với công nghệ và robot. Việc hiểu rõ về nguyên nhân, tầm ảnh hưởng của hiện tượng này sẽ góp phần giúp chúng ta phát triển công nghệ một cách bền vững và thân thiện hơn với con người.

Xem thêm:

• Black sheep là gì? Khám phá nguồn gốc, ý nghĩa và góc nhìn tâm lý về “cừu đen”
• Nhạy cảm là gì? Vì sao chúng ta lại nhạy cảm? Phương pháp chữa lành cảm xúc cho người nhạy cảm
• INFP là gì? Bật mí những sự thật ít ai biết về nhóm tính cách lý tưởng hóa này

Bạn đang tìm kiếm một thiết bị di động mới? Hay một chiếc máy tính để phục vụ cho công việc, học tập hoặc giải trí? Hãy đến với FPT Shop để chọn ngay cho bản thân một chiếc điện thoại, máy tính bảng hoặc laptop ngay nhé! Rất nhiều chương trình khuyến mãi hấp dẫn đang chờ đón bạn đấy! Khám phá bộ sưu tập máy tính xách tay tại đây:

Máy tính xách tay