BOP là gì? Tìm hiểu cán cân thanh toán quốc tế và vai trò quan trọng trong nền kinh tế

Trong kinh tế học, cán cân thanh toán quốc tế được xem như “tấm gương” phản chiếu toàn diện tình hình tài chính và thương mại của một quốc gia. Thuật ngữ BOP – viết tắt của Balance of Payments – không chỉ xuất hiện trong các báo cáo chính thức của chính phủ, mà còn đóng vai trò quan trọng khi các nhà đầu tư, tổ chức tài chính quốc tế phân tích sức khỏe nền kinh tế. Hiểu rõ BOP là gì sẽ giúp bạn có cái nhìn sâu sắc hơn về cách dòng vốn, hàng hóa và dịch vụ di chuyển giữa các quốc gia, từ đó lý giải vì sao đồng tiền tăng giá hay giảm giá trong từng giai đoạn.

BOP là gì?

BOP (Balance of Payments) hay cán cân thanh toán quốc tế, là bản báo cáo thống kê ghi lại toàn bộ giao dịch kinh tế giữa cư dân của một quốc gia với phần còn lại của thế giới trong một khoảng thời gian nhất định. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), báo cáo này bao gồm các giao dịch thương mại hàng hóa, dịch vụ, thu nhập từ đầu tư, cũng như các dòng vốn và viện trợ quốc tế.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là BOP luôn phải tuân theo nguyên tắc cân đối kế toán kép. Nói cách khác, tổng các khoản mục ghi Nợ và Có trong báo cáo phải bằng nhau. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn có những sai sót và chênh lệch nhỏ do khó thống kê hết toàn bộ giao dịch ngầm hoặc phi chính thức.

Phân loại và cấu trúc của BOP

Phân loại cán cân thanh toán quốc tế

Cán cân thanh toán được chia thành bốn loại chính dựa trên thời gian và phạm vi giao dịch. Cán cân thời điểm phản ánh các khoản thu chi ngoại tệ của người cư trú và không cư trú tại một thời điểm nhất định, trong khi cán cân thời kỳ phản ánh các khoản thu chi trong một thời kỳ nhất định. Cán cân song phương ghi chép các giao dịch giữa hai quốc gia cụ thể, còn cán cân đa phương phản ánh giao dịch giữa một quốc gia với phần còn lại của thế giới.

Cấu trúc thành phần chính của BOP

Theo quy tắc mới về biên soạn biểu cán cân thanh toán do IMF đề ra năm 1993, BOP là gì về mặt cấu trúc? Cán cân thanh toán bao gồm bốn thành phần chính là cán cân vãng lai, cán cân vốn, lỗi và sai sót, cùng với cán cân bù đắp chính thức. Mối quan hệ giữa các thành tố được thể hiện qua công thức: Cán cân tổng thể = Cán cân vãng lai + Cán cân vốn + Sai sót, và Cán cân thanh toán quốc tế = Cán cân tổng thể + Cán cân bù đắp chính thức = 0.

Các thành phần chi tiết của BOP

Cán cân vãng lai (Current Account)

Cán cân vãng lai là khoản mục ghi chép những giao dịch về hàng hóa và dịch vụ giữa người cư trú trong nước với người cư trú ngoài nước. Thành phần này bao gồm cán cân thương mại hàng hóa ghi nhận xuất nhập khẩu, cán cân dịch vụ phản ánh các hoạt động vận tải và du lịch, cán cân thu nhập từ lao động và đầu tư, cùng với các chuyển giao vãng lai như kiều hối và viện trợ.

Cán cân thương mại là thành phần quan trọng nhất trong tài khoản vãng lai đối với phần lớn các quốc gia. Khi cán cân thương mại thặng dư, điều này có nghĩa là nước đó thu được từ xuất khẩu nhiều hơn phải trả cho nhập khẩu. Ngược lại, cán cân bội chi phản ánh việc nhập khẩu nhiều hơn xuất khẩu. Theo IMF, nếu mức thâm hụt tài khoản vãng lai tính bằng phần trăm GDP lớn hơn 5%, thì quốc gia bị coi là có mức thâm hụt không lành mạnh.

Cán cân vốn (Capital Account)

Cán cân vốn ghi lại tất cả những giao dịch về tài sản bao gồm tài sản thực và tài sản tài chính giữa người cư trú trong nước với người cư trú nước ngoài. Tài sản thực bao gồm các loại hàng hóa, dịch vụ, thiết bị, trong khi tài sản tài chính gồm tiền gửi, cổ phiếu, trái phiếu.

Cán cân vốn được chia thành cán cân vốn dài hạn gồm các dòng vốn đầu tư trực tiếp và gián tiếp, và cán cân vốn ngắn hạn bao gồm tín dụng thương mại, tiền gửi, mua bán giấy tờ có giá ngắn hạn. Ngoài ra còn có cán cân vốn chuyển giao một chiều bao gồm các khoản viện trợ không hoàn lại với mục đích đầu tư.

Lỗi và sai sót (Errors and Omissions)

Sự tồn tại của khoản mục nhầm lẫn và sai sót xuất phát từ việc giao dịch kinh tế giữa người cư trú và không cư trú rất phong phú đa dạng, dẫn đến sai sót trong quá trình thống kê. Các ghi nhận trong cán cân thanh toán có thể được ghi vào các thời gian khác nhau, tạo ra sự chênh lệch do tác động kinh tế của các thời điểm khác nhau. Một số trường hợp khai báo với giá trị khác biệt để trốn thuế cũng góp phần tạo nên khoản mục này.

Các yếu tố ảnh hưởng đến BOP

Lạm phát và tác động đến cán cân thanh toán

BOP chịu tác động như thế nào bởi lạm phát? Nếu tỷ lệ lạm phát của một quốc gia cao hơn tỷ lệ lạm phát của các quốc gia có quan hệ thương mại thì cán cân thanh toán sẽ bị chênh lệch. Lạm phát cao làm giảm năng lực cạnh tranh của hàng hóa trên thị trường quốc tế, dẫn đến khối lượng xuất khẩu giảm và ảnh hưởng tiêu cực đến cán cân thương mại.

Tỷ giá hối đoái và sự biến động BOP  

Tỷ giá hối đoái có ảnh hưởng đáng kể đến cán cân thanh toán. Nếu tiền tệ một quốc gia tăng giá so với đồng tiền nước khác (trong điều kiện các yếu tố khác không đổi), thì tài khoản vãng lai của quốc gia đó có xu hướng giảm, do hàng hóa xuất khẩu trở nên đắt hơn đối với nước ngoài, trong khi hàng nhập khẩu trở nên rẻ hơn đối với người dân trong nước. Ngược lại, khi đồng nội tệ mất giá, hàng hóa trong nước sẽ rẻ hơn với thị trường quốc tế, nhờ đó xuất khẩu tăng và nhập khẩu giảm, từ đó cải thiện cán cân vãng lai.  

Ví dụ, khi tỷ giá VND/USD tăng từ 24.000 lên 25.000 đồng một USD, điều này phản ánh sự mất giá của VND so với USD. Khi đó, một đô la Mỹ đổi được nhiều đồng hơn, giúp doanh nghiệp nước ngoài mua hàng Việt Nam với giá rẻ hơn. Nhờ vậy, cà phê và các mặt hàng xuất khẩu khác của Việt Nam có lợi thế cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế.

Các yếu tố khác tác động đến BOP

Cân bằng cán cân thanh toán bị ảnh hưởng bởi lãi suất của tiền nội địa, giá hàng hóa nội địa và sự co giãn của xuất khẩu với giá của hàng hóa nội địa. Thu nhập quốc dân cũng có mối quan hệ chặt chẽ với BOP, khi sự thay đổi của các yếu tố này có thể làm cho cán cân thanh toán và thu nhập quốc dân đồng biến hoặc nghịch biến tùy thuộc vào độ co giãn của xuất khẩu hàng hóa dịch vụ.

Vai trò và ý nghĩa của BOP trong nền kinh tế

Vai trò ở tầm vi mô và vĩ mô

BOP là gì đối với việc điều hành kinh tế? Ở tầm vi mô, cán cân thanh toán thể hiện cung cầu ngoại tệ và dự đoán sự biến động tỷ giá hối đoái, đồng thời ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh xuất nhập khẩu và kinh doanh ngoại tệ. Ở tầm vĩ mô, cán cân thanh toán thể hiện chính sách đối ngoại nói chung và chính sách thương mại quốc tế nói riêng, kiểm soát sự di chuyển của các dòng vốn như FDI, ODA và xuất khẩu vốn.

Ảnh hưởng đến thị trường tiền tệ và tỷ giá

Khi cán cân thanh toán thâm hụt, lượng cầu lớn hơn cung trên thị trường ngoại hối, dẫn đến đồng nội tệ bị mất giá. Để giải quyết vấn đề này, chính phủ thường thực hiện chính sách thắt tiền tệ nhằm hạn chế tiêu dùng và nhập khẩu tiêu dùng. Ngược lại, thặng dư BOP có xu hướng làm nội tệ mạnh lên và tạo áp lực lên dự trữ ngoại hối.

Tạm kết

Qua bài viết này, bạn đã hiểu rõ BOP là gì, cấu trúc của cán cân thanh toán quốc tế cũng như vai trò của nó trong quản lý kinh tế vĩ mô. BOP không chỉ là khái niệm học thuật mà còn là công cụ quan trọng giúp chính phủ và các tổ chức tài chính đưa ra quyết định điều hành. Nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến BOP như lạm phát và tỷ giá cũng là cách để dự đoán xu hướng kinh tế trong tương lai.

Nếu bạn quan tâm đến lĩnh vực kinh tế – tài chính và muốn trang bị thiết bị học tập, làm việc hiệu quả, hãy tham khảo ngay các mẫu laptop hiện đại tại FPT Shop. Với cấu hình mạnh mẽ, thời lượng pin dài và màn hình sắc nét, laptop tại FPT Shop sẽ hỗ trợ bạn tra cứu số liệu, đọc báo cáo kinh tế quốc tế và học tập trực tuyến một cách mượt mà. 

Laptop văn phòng

Xem thêm:

• Kinh tế thị trường là gì? Bản chất và lợi ích của mô hình này
• Thặng dư là gì? Tìm hiểu khái niệm, phân loại và vai trò của thặng dư