Vĩ tuyến là gì? Kinh tuyến là gì? Cách phân biệt vĩ tuyến và kinh tuyến đơn giản

Trái Đất là một hành tinh hình cầu và để dễ dàng xác định vị trí cũng như phân chia các khu vực trên bề mặt, chúng ta có hệ thống tọa độ địa lý gồm hai yếu tố chính: vĩ tuyến và kinh tuyến. Vậy vĩ tuyến là gì, kinh tuyến là gì? Hãy cùng FPT Shop khám phá trong bài viết dưới đây.

Vĩ tuyến là gì?

Vĩ tuyến là gì? Theo đó, vĩ tuyến là những đường tưởng tượng kết nối các điểm có cùng vĩ độ trên bề mặt Trái Đất. Vĩ độ được định nghĩa là góc tạo bởi pháp tuyến của một điểm bất kỳ đến mặt phẳng của đường xích đạo và có thể mang giá trị dương hoặc âm, tương ứng với vị trí của điểm đó ở Bắc Bán cầu hoặc Nam Bán cầu. 

Hai điểm đầu của hệ thống vĩ tuyến chính là cực Bắc và cực Nam. Khác với kinh tuyến, vĩ tuyến không nối hai cực mà phân chia Trái Đất thành những vòng tròn có độ dài khác nhau, phụ thuộc vào vĩ độ. Vĩ tuyến dài nhất là đường xích đạo với chiều dài khoảng 40.000 km – tương ứng với chu vi Trái Đất và độ dài này giảm dần khi tiến gần về hai cực, đến 0km ở hai cực.

Đặc điểm về khí hậu cũng thay đổi theo vĩ độ. Những khu vực ở vĩ độ thấp như gần xích đạo thường có khí hậu nóng ẩm quanh năm, trong khi các vùng ở vĩ độ cao gần hai cực lại có khí hậu lạnh giá, khắc nghiệt. Ngoài ra, sự thay đổi độ dài ngày và đêm, cũng như thời điểm mặt trời mọc và lặn, cũng rõ rệt hơn ở các vùng có vĩ độ cao so với các khu vực gần xích đạo.

Vĩ tuyến được đo bằng các đơn vị góc gồm độ, phút và giây, trong đó 1 độ bằng 60 phút và 1 phút bằng 60 giây. 

Tầm quan trọng của vĩ tuyến

Xác định vị trí và phân chia địa lý

Vĩ tuyến giúp xác định chính xác vị trí của một điểm trên bề mặt Trái Đất theo chiều Bắc – Nam. Nhờ đó, chúng ta có thể chia Trái Đất thành các vùng rõ ràng để nghiên cứu và theo dõi các hiện tượng tự nhiên.

Hình thành các vùng khí hậu

Vĩ tuyến đóng vai trò quan trọng trong việc phân chia Trái Đất thành các vùng khí hậu đặc trưng, giúp con người hiểu rõ hơn về sự phân bố tự nhiên và môi trường sống. 

Tại khu vực xích đạo – nơi đón nhận nhiều ánh sáng mặt trời nhất trong năm – khí hậu thường nóng ẩm quanh năm, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của rừng mưa nhiệt đới và đa dạng sinh học. 

Ngược lại, khi càng tiến gần về hai cực, lượng ánh sáng và nhiệt độ giảm dần, dẫn đến khí hậu lạnh giá, khắc nghiệt và thảm thực vật cũng thưa thớt hơn. Sự chuyển tiếp khí hậu dọc theo các vĩ tuyến ảnh hưởng đến cảnh quan, hệ sinh thái và chi phối thói quen sinh hoạt, canh tác và văn hóa của cộng đồng dân cư sinh sống tại những vùng đó.

Tác động đến văn hóa và xã hội

Vĩ tuyến không chỉ có ý nghĩa về mặt khí hậu, mà còn ảnh hưởng sâu xa đến văn hóa và xã hội của các khu vực trên thế giới. Các nền văn minh lớn đã phát triển tùy thuộc vào vị trí địa lý. Khi xem lại lịch sử, chúng ta thấy các vĩ tuyến đã quyết định cả hướng phát triển kinh tế và xã hội của các đất nước và nền văn minh.

Ứng dụng trong khoa học và thực tiễn

Với sự kết hợp của công nghệ hiện đại, chúng ta có thể dự đoán chính xác hơn về thời tiết, hiện tượng tự nhiên và thậm chí cả biến đổi khí hậu. Sự ảnh hưởng rộng lớn của vĩ tuyến kéo lên cả phương diện chính trị, với một số vĩ tuyến nổi tiếng đóng vai trò là ranh giới chiến tranh, hòa ước, hoặc lãnh thổ quốc gia.

Xem thêm: Xích đạo là gì? Khám phá đường tròn chia đôi Trái Đất và những điều thú vị quanh nó

Kinh tuyến là gì?

Kinh tuyến là những đường nối liền hai cực Bắc và Nam của Trái Đất. Chúng chia Trái Đất thành hai bán cầu Đông và Tây. Mỗi kinh tuyến đều có độ dài bằng nhau, khoảng 20.000 km, tức bằng một nửa chu vi Trái Đất.

Khoảng cách giữa hai kinh tuyến bất kỳ thay đổi theo vĩ độ: lớn nhất tại xích đạo (khoảng 111 km) và giảm dần khi tiến về hai cực, nơi khoảng cách này bằng 0 km do các kinh tuyến hội tụ lại.

Tầm quan trọng của kinh tuyến

Xác định chính xác vị trí trên Trái Đất

Điểm nổi bật nhất về kinh tuyến chính là chúng luôn vuông góc với vĩ tuyến và song song với nhau, từ đó giúp xác định vị trí trên bề mặt Trái Đất một cách chính xác hơn. Kinh độ của một điểm được xác định dựa trên đường kinh tuyến gốc 0°, đi qua Greenwich, Anh Quốc. Đây là điểm tham chiếu được chấp nhận trên toàn cầu, tạo sự đồng nhất trong hệ thống toạ độ địa lý của tất cả các quốc gia.

Chuẩn hóa hệ thống múi giờ toàn cầu

Mỗi kinh tuyến thiết lập một múi giờ với sự chênh lệch 1 giờ giữa múi giờ bên cạnh. Vì thế, kinh tuyến đi qua Greenwich không chỉ là một đường tham chiếu mà còn là đường phân chia múi giờ toàn cầu, tạo một chuẩn mực chung cho các hoạt động khoa học, giao thương và du lịch quốc tế.

Ứng dụng thực tiễn trong đời sống và công nghệ

Thú vị hơn là kinh tuyến không chỉ tồn tại dưới dạng lý thuyết trong sách vở và bản đồ, mà còn ảnh hưởng thực tế đến đời sống hàng ngày. Chẳng hạn, khi bạn xác định được vị trí của mình thông qua GPS, bạn đang dựa vào mô hình kinh tuyến và vĩ tuyến để có kết quả chính xác nhất. Kinh tuyến gốc Greenwich chính là nấc thang đồng hồ mà quốc tế dùng làm cơ sở cho mọi phép đo thời gian và quy ước giờ quốc tế.

Phân biệt vĩ tuyến và kinh tuyến qua các tiêu chí rõ ràng

Mặc dù cả hai đều được sử dụng để xác định vị trí, nhưng mỗi loại lại có những chức năng và ưu điểm riêng biệt.

Xét về hướng: Kinh tuyến nối liền giữa hai cực của Trái Đất, đi theo chiều Bắc – Nam và được xác định bằng cách sử dụng góc độ so với Greenwich, là điểm mốc toàn cầu. Ngược lại, vĩ tuyến là các vòng tròn tưởng tượng quanh Trái Đất, chạy theo hướng Đông – Tây. Điều này có nghĩa, trong khi kinh tuyến là các đoạn thẳng đi qua tâm Trái Đất, thì vĩ tuyến là các đường tròn song song kéo dài từ Đông sang Tây.

Về số lượng: Kinh tuyến có tổng cộng 360 đường, mỗi đường ứng với 1° kinh độ và chúng được chia đều thành 180 kinh tuyến Đông và 180 kinh tuyến Tây. Trong khí đó, vĩ tuyến chỉ có 181 đường kể cả vĩ tuyến 0°, là đường xích đạo, và chia thành 90 ở bán cầu Bắc và 90 ở bán cầu Nam.

Công dụng thực tiễn: Đối với hàng hải, kinh tuyến sẽ xác định vị trí giữa đại dương mênh mông. Ngược lại, vĩ tuyến là phân chia khí hậu từ nhiệt đới đến ôn đới.

Tìm hiểu thêm ngoại lực là gì để hiểu rõ các yếu tố tác động hình thành địa hình Trái Đất.

Ứng dụng của vĩ tuyến và kinh tuyến trong đời sống và nghiên cứu

Trên thực tế, không có công nghệ định vị nào hoàn thiện nếu thiếu sự trợ giúp từ hệ thống toạ độ vĩ tuyến và kinh tuyến. Đóng vai trò như một bản đồ chỉ dẫn, những đường này không chỉ giúp con người khám phá các phần khác nhau của Trái Đất mà còn thúc đẩy sự phát triển không ngừng nghỉ của nền khoa học công nghệ hiện đại.

Trong đời sống hàng ngày

Vĩ tuyến và kinh tuyến được ứng dụng từ hàng hải, hàng không đến công nghệ thông tin và viễn thông. Các hành trình giao thương quốc tế, việc lên kế hoạch và điều khiển giao thông hàng không đều dựa trên nền tảng của hệ thống kinh và vĩ tuyến, đảm bảo tính chính xác và an toàn trong từng chuyến đi và quá trình điều phối.

Trong khoa học

Về mặt khoa học, từ khi GPS ra đời, thế giới đã chứng kiến sự cải thiện ấn tượng trong lĩnh vực quản lý địa lý và quản lý tài nguyên thiên nhiên. Việc sử dụng các hệ thống vĩ tuyến và kinh tuyến cho phép các nhà địa lý, kỹ sư và nhà khoa học môi trường giám sát, dự đoán và phản ứng nhanh với những tình huống thiên tai như động đất, lũ lụt hay biến đổi khí hậu.

Trong văn hóa và giáo dục

Không những thế, văn hóa và giáo dục cũng là một trong những lĩnh vực mà vĩ tuyến và kinh tuyến được áp dụng. Lấy ví dụ, vĩ tuyến 17 Bắc là khái niệm không thể thiếu khi nhắc tới lịch sử Việt Nam vì đây là ranh giới tạm thời giữa hai miền Bắc và Nam theo Hiệp định Genève năm 1954. Tương tự, kinh tuyến 38 Bắc cũng là đường chia đôi bán đảo Triều Tiên và có ý nghĩa chính trị quan trọng trên bản đồ thế giới hiện nay.

Tạm kết 

Hy vọng bài viết từ FPT Shop đã giúp bạn hiểu rõ hơn về kinh tuyến và vĩ tuyến là gì. Đây là hai hệ thống đường địa lý đóng vai trò nền tảng trong việc xác định vị trí tọa độ trên bề mặt Trái Đất. Nếu bạn thấy bài viết hữu ích, đừng quên chia sẻ cho nhiều người cùng biết nhé.

Nếu bạn đang tìm kiếm một chiếc smartwatch tích hợp định vị chính xác, FPT Shop là lựa chọn đáng tin cậy. Tại FPT Shop, bạn có thể dễ dàng tìm thấy các mẫu đồng hồ thông minh chính hãng, hỗ trợ GPS, kết nối ổn định, tích hợp nhiều tính năng an toàn và thời lượng pin bền bỉ.

Mời bạn tham khảo dòng Apple Watch cao cấp tại đây:

• Apple Watch

Xem thêm:

• 2 cách tính múi giờ nhanh chóng và chính xác nhất - Bật mí các công cụ theo dõi múi giờ hữu ích
• Múi giờ Việt Nam đang sử dụng là gì? Một số thông tin thú vị về múi giờ dành cho bạn
• Sonar là gì? Khám phá nguyên lý và ứng dụng Sonar trong đời sống