Unix là gì? Tìm hiểu lịch sử và ảnh hưởng của hệ điều hành Unix đến công nghệ hiện đại

Phía sau đa số hệ điều hành mà chúng ta sử dụng ngày nay là dấu ấn của một nền tảng ra đời từ thập niên 60. Dù không phổ biến với người dùng phổ thông, nhưng chính hệ điều hành này đã đặt nền móng cho kiến trúc phần mềm hiện đại, từ máy chủ đến điện thoại thông minh. Hệ điều hành đó chính là Unix. Vậy Unix là gì và vì sao nó vẫn giữ vai trò cốt lõi sau hơn nửa thế kỷ?

Unix là gì và nó ảnh hưởng ra sao đến hệ điều hành hiện nay?

Unix là gì?

Đây là một hệ điều hành được phát triển từ thập niên 60, nổi bật với khả năng đa nhiệm, đa người dùng và độ ổn định cao, đặc biệt trong môi trường máy chủ và máy trạm chuyên dụng.

Unix cũng hỗ trợ giao diện đồ họa (GUI) tương tự Windows, giúp thao tác thuận tiện hơn với người dùng phổ thông. Tuy vậy, phần lớn hoạt động của hệ điều hành này vẫn dựa vào dòng lệnh và yêu cầu kiến thức chuyên sâu. Những thao tác như truy cập qua telnet hay quản trị không có giao diện cửa sổ là ví dụ tiêu biểu cho cách vận hành đặc trưng của Unix.

Những nguyên lý thiết kế của Unix vẫn còn tồn tại đến ngày nay

Sau khi tìm hiểu Unix là gì, nhiều người sẽ bất ngờ khi nhận ra rằng những nguyên lý thiết kế ban đầu của hệ điều hành này vẫn đang hiện diện trong hàng loạt hệ điều hành hiện đại. Unix được phát triển vào giữa thập niên 1960 tại Bell Labs (AT&T) và những nền tảng mà nó tạo ra cho đến nay vẫn còn nguyên giá trị ứng dụng.

Một trong những tư tưởng cốt lõi là triết lý Unix, trong đó các tiện ích nhỏ được thiết kế để thực hiện một nhiệm vụ duy nhất, sau đó có thể kết hợp với nhau để xử lý các tác vụ phức tạp hơn. Cách tiếp cận theo mô hình mô-đun này cho phép hệ điều hành dễ mở rộng, bảo trì và linh hoạt trong triển khai.

Ngoài ra, Unix còn định hình mô hình tổ chức dữ liệu bằng hệ thống tệp thống nhất, nơi mọi thành phần từ thiết bị phần cứng đến thông tin hệ thống đều được biểu diễn dưới dạng tệp. Đây chính là nguồn gốc của khái niệm “everything is a file” trên Linux. Không giống như Windows sử dụng ký tự ổ đĩa, các hệ điều hành dựa trên Unix sử dụng một cấu trúc phân cấp thư mục duy nhất, nhất quán và trực quan hơn trong quản lý.

Unix và hành trình tạo ra các hệ điều hành hiện đại

Trải qua hơn 40 năm phát triển, Unix không chỉ là một hệ điều hành mà còn là nền tảng định hình cả một thế hệ công nghệ. Tương tự nhiều di sản công nghệ khác, Unix để lại kho tàng ảnh hưởng sâu rộng và có thể phân loại các hệ điều hành hậu duệ của nó thành hai nhóm chính: nhóm học thuật và nhóm thương mại.

Nhóm đầu tiên gồm các hệ điều hành được phát triển trong môi trường học thuật. Tiêu biểu là BSD (Berkeley Software Distribution), một hệ điều hành mã nguồn mở dựa trên Unix. Đến nay, BSD vẫn tiếp tục tồn tại dưới nhiều biến thể như FreeBSD, NetBSD và OpenBSD. Ngoài ra, hệ điều hành NeXTStep được xây dựng trên nền BSD, sau này trở thành nền tảng cho Mac OS X và hệ điều hành iOS của Apple. Ngay cả Orbis OS (hệ điều hành trên PlayStation 4) cũng chịu ảnh hưởng từ dòng BSD.

Cũng trong lĩnh vực học thuật, dự án GNU của Richard Stallman ra đời như một phản ứng với việc AT&T siết chặt cấp phép Unix. Đồng thời, MINIX (một hệ điều hành mô phỏng Unix dành cho mục đích giáo dục) đã truyền cảm hứng cho Linux, mà chúng ta hiện biết đến dưới tên gọi đầy đủ là GNU/Linux. Linux sử dụng nhân do Linus Torvalds phát triển, kết hợp với các tiện ích từ GNU, tạo thành một nền tảng mã nguồn mở cực kỳ phổ biến. Từ đó, hàng loạt hệ điều hành hiện đại như Android, Chrome OS, SteamOS và nhiều hệ thống nhúng khác đã được phát triển dựa trên Linux.

Song song với đó là các phiên bản Unix thương mại, do các tập đoàn lớn phát triển và cấp phép sử dụng. Một số cái tên tiêu biểu có thể kể đến như AT&T UNIX, SCO UnixWare, Sun Solaris, HP-UX, IBM AIX và SGI IRIX. Dù không phổ biến trong môi trường người dùng phổ thông, nhiều hệ điều hành trong số này vẫn được sử dụng trong các hệ thống doanh nghiệp, trung tâm dữ liệu hoặc lĩnh vực công nghiệp chuyên dụng.

Từ học viện đến doanh nghiệp, từ điện thoại thông minh đến siêu máy tính, ảnh hưởng của Unix vẫn tiếp tục lan tỏa. Những hệ điều hành hậu duệ này không chỉ kế thừa triết lý thiết kế mà còn mở rộng khả năng ứng dụng của Unix trong gần như mọi lĩnh vực công nghệ hiện đại.

Khi Windows vượt lên và tách khỏi dòng phát triển của Unix

Đã từng có kỳ vọng rằng Unix sẽ trở thành hệ điều hành tiêu chuẩn toàn cầu. Tuy nhiên, sự bùng nổ của các máy tính cá nhân sử dụng DOS và dòng máy "IBM PC compatible" đã khiến cục diện thay đổi hoàn toàn. DOS do Microsoft phát triển nhanh chóng trở thành một trong những hệ điều hành phổ biến nhất trong giai đoạn đầu của kỷ nguyên máy tính cá nhân.

Khác với nhiều hệ điều hành hiện đại được phát triển dựa trên Unix, DOS hoàn toàn độc lập về kiến trúc. Đây cũng là lý do tại sao Windows sử dụng dấu gạch chéo ngược (\) trong đường dẫn tệp, trong khi phần lớn hệ điều hành khác dùng dấu gạch chéo xuôi (/). Các phiên bản Windows đầu tiên như 3.1, 95, 98 và ME đều được phát triển dựa trên nền DOS, đồng thời tiếp nhận một số đặc điểm kỹ thuật mang tính kế thừa.

Bước ngoặt lớn của Microsoft là sự ra đời của Windows NT, viết tắt của “Windows New Technology”. Đây là nỗ lực nhằm xây dựng một hệ điều hành hiện đại và ổn định hơn, hướng đến cả người dùng doanh nghiệp và cá nhân. Windows NT dần thay thế hoàn toàn các phiên bản dựa trên DOS, bắt đầu từ Windows 2000 và đặc biệt là Windows XP - phiên bản phổ thông đầu tiên sử dụng kernel Windows NT.

Toàn bộ hệ điều hành của Microsoft hiện nay như Windows 7, Windows 8, Windows 10, Windows 11, Windows Server, Windows Phone 8 và hệ điều hành của Xbox đều được xây dựng trên nền kernel của Windows NT. Không giống như Linux, macOS hay Android vốn mang dấu ấn thiết kế của Unix, Windows NT được phát triển theo một hướng hoàn toàn riêng biệt, không phải là hệ điều hành kiểu Unix.

Mặc dù vậy, để đảm bảo tính tương thích với phần mềm cũ, Windows NT vẫn giữ lại một số quy ước từ DOS, bao gồm việc sử dụng ký tự ổ đĩa (như C:, D:) và cú pháp dòng lệnh với dấu gạch chéo ngược. Những yếu tố này tạo nên một hệ sinh thái khác biệt, đánh dấu sự tách biệt rõ rệt giữa Windows và phần còn lại của thế giới Unix-like.

Vì sao Unix vẫn đóng vai trò quan trọng trong thế giới công nghệ?

Bạn đã bao giờ để ý rằng giao diện dòng lệnh (terminal) trên macOS trông rất giống Linux, nhưng lại hoàn toàn khác biệt so với Command Prompt hay PowerShell trên Windows? Đó không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên, mà bắt nguồn từ việc cả macOS và Linux đều được xây dựng theo kiến trúc của hệ điều hành Unix.

Việc hiểu một chút về lịch sử phát triển của Unix sẽ giúp bạn nhận ra vì sao rất nhiều hệ điều hành hiện nay lại có cấu trúc tương đồng, trong khi Windows lại đi theo một hướng hoàn toàn khác. Cách tổ chức hệ thống tệp, cú pháp dòng lệnh, triết lý phần mềm theo mô-đun, tất cả đều bắt nguồn từ Unix và được kế thừa trong các hệ điều hành “Unix-like”.

Chính nhờ những nguyên lý thiết kế linh hoạt và bền vững đó, Unix đã trở thành nền móng cho hàng loạt nền tảng hiện đại. Từ lập trình viên đến quản trị hệ thống, bất kỳ ai từng sử dụng terminal trên macOS hay Linux đều phần nào cảm nhận được sức ảnh hưởng lâu dài mà Unix để lại.

Tạm kết

Sau khi tìm hiểu Unix là gì, bạn sẽ nhận ra rằng đây không chỉ là một hệ điều hành lâu đời mà còn là nền móng cho nhiều công nghệ hiện đại. Từ macOS, Linux đến Android, những nguyên lý thiết kế và cách tổ chức hệ thống của Unix vẫn được ứng dụng rộng rãi trong các nền tảng mà chúng ta sử dụng mỗi ngày.

Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về Unix và các hệ điều hành liên quan, việc trang bị một thiết bị công nghệ chất lượng sẽ giúp bạn tiếp cận thông tin dễ dàng và hiệu quả hơn. Tham khảo ngay các dòng laptop mạnh mẽ tại FPT Shop để sẵn sàng cho hành trình khám phá công nghệ.

• Laptop Asus

Xem thêm:

• Hệ điều hành Windows là gì? Tìm hiểu lịch sử các phiên bản và năm phát hành Microsoft Windows
• Hệ điều hành Linux là gì? Khám phá ưu, nhược điểm và các phiên bản phổ biến của Linux