Độc đoán là gì? Vì sao nó có thể phá hủy mọi mối quan hệ nếu bạn không chú ý điều chỉnh?

Độc đoán là gì mà khiến người ta dè chừng khi nhắc tới? Trong công việc, trong gia đình hay đời sống xã hội, tính cách độc đoán có thể ảnh hưởng sâu sắc đến mối quan hệ và sự phát triển của tập thể. Hãy cùng khám phá để hiểu và nhận diện rõ hơn.

Độc đoán là gì?

Trong ngôn ngữ phổ thông, độc đoán được hiểu là thái độ hay hành vi áp đặt ý kiến cá nhân lên người khác mà không lắng nghe hay tôn trọng quan điểm trái chiều. Người độc đoán thường ra quyết định một chiều, không tiếp thu ý kiến phản biện và thường cho rằng mình đúng tuyệt đối.

Trong tâm lý học, tính cách độc đoán gắn liền với nhu cầu kiểm soát cao, sự cứng nhắc trong suy nghĩ và xu hướng duy trì quyền lực. Đây là một trong những đặc điểm có thể gây tổn hại đến môi trường làm việc, các mối quan hệ và khả năng hợp tác trong cộng đồng.

Biểu hiện của người có tính cách độc đoán

Không phải ai mạnh mẽ hay quyết đoán cũng là độc đoán. Độc đoán thường thể hiện qua hành vi lặp lại, mang tính áp đặt, không chấp nhận sự khác biệt. Dưới đây là những biểu hiện phổ biến:

• Không tiếp nhận phản hồi: Người độc đoán thường gạt bỏ ý kiến góp ý dù có căn cứ.
• Áp đặt ý kiến cá nhân: Không cho người khác cơ hội lựa chọn hoặc tranh luận.
• Thích kiểm soát: Họ muốn mọi thứ diễn ra theo đúng cách họ đặt ra, và nổi nóng nếu không được như ý.
• Ít khi nhận sai: Luôn cho rằng mình đúng, thậm chí phủ nhận cả bằng chứng.
• Tạo áp lực tinh thần: Trong một tập thể, người độc đoán có thể khiến người khác cảm thấy ngột ngạt, không dám thể hiện ý kiến cá nhân.

Nguyên nhân dẫn đến tính cách độc đoán

Để hiểu sâu hơn độc đoán là gì, ta cần nhìn vào những yếu tố hình thành tính cách này. Dưới đây là một số nguyên nhân phổ biến:

1. Môi trường giáo dục và nuôi dạy

Một người lớn lên trong gia đình mà cha mẹ kiểm soát quá mức, ít được quyền lựa chọn, có thể phát triển xu hướng kiểm soát ngược lại người khác khi trưởng thành. Ngược lại, nếu từng bị bỏ bê hoặc thiếu cảm giác an toàn, họ cũng có thể trở nên độc đoán để bù đắp bằng sự kiểm soát.

2. Trải nghiệm quyền lực

Khi một cá nhân từng nắm quyền hoặc kiểm soát người khác (trong công việc, tổ chức, nhóm bạn…), họ dễ hình thành thói quen quyết định thay người khác. Nếu không được cân bằng, điều này dẫn đến sự độc đoán.

3. Thiếu kỹ năng lắng nghe và phản biện

Không phải ai cũng được rèn luyện khả năng thảo luận, phản biện hay chấp nhận quan điểm trái chiều. Người thiếu kỹ năng này dễ phản ứng phòng thủ hoặc áp đặt thay vì đối thoại.

Tác động tiêu cực của tính cách độc đoán

Biết mỗi định nghĩa độc đoán là gì vẫn chưa đủ nếu ta không nhận thức được những hệ quả của nó. Dù người độc đoán có thể không nhận ra, nhưng hành vi của họ thường dẫn đến các ảnh hưởng tiêu cực trong mọi khía cạnh của đời sống.

Trong công việc:

• Nhân viên mất động lực vì không được tham gia quyết định.
• Tập thể dễ rơi vào trạng thái “nghe theo cho xong”, thiếu sáng tạo.
• Sự trao đổi thông tin bị hạn chế, dẫn đến sai sót và trì trệ.

Trong gia đình:

• Con cái sợ hãi, thiếu khả năng đưa ra quyết định độc lập.
• Vợ/chồng cảm thấy không được tôn trọng, dễ dẫn đến mâu thuẫn hoặc xa cách.

Trong xã hội:

• Người độc đoán dễ bị cô lập, khó xây dựng quan hệ bền vững.
• Gây tổn hại đến tinh thần tập thể và giá trị dân chủ, bình đẳng trong cộng đồng.

Phân biệt “độc đoán” và “quyết đoán”

Rất nhiều người nhầm lẫn hai khái niệm này. Dưới đây là bảng so sánh giúp bạn hiểu rõ hơn:

Sự khác biệt ở đây nằm ở tôn trọng và lắng nghe, không phải chỉ ở tốc độ hay tính dứt khoát trong hành động.

Làm thế nào để thay đổi xu hướng độc đoán?

1. Nhận diện và chấp nhận

Bước đầu tiên là thừa nhận bản thân có xu hướng độc đoán. Điều này không dễ, nhưng là khởi điểm của sự thay đổi. Hãy quan sát phản ứng của người xung quanh: Họ có e dè, im lặng khi bạn phát biểu hay không? Bạn có thường nghe người khác đáp lại mình rằng “anh/chị nói sao thì làm vậy” mà không thật sự thảo luận thêm với bạn?

2. Rèn luyện kỹ năng lắng nghe

Lắng nghe chủ động – tức là nghe để hiểu, chứ không phải để phản biện – là một kỹ năng có thể rèn luyện. Bạn có thể bắt đầu bằng cách đặt câu hỏi mở, cho người khác không gian chia sẻ quan điểm trước khi nêu ý kiến.

3. Chia sẻ quyền quyết định

Khi làm việc nhóm hoặc trong gia đình, hãy thử ủy quyền, chia sẻ trách nhiệm và tôn trọng sự lựa chọn của người khác. Điều này không chỉ giảm áp lực cho bạn mà còn tạo cảm giác gắn kết trong tập thể.

4. Đọc sách và học hỏi từ người khác

Nhiều cuốn sách về lãnh đạo, tâm lý học và kỹ năng mềm có thể giúp bạn hiểu sâu hơn độc đoán là gì, từ đó thay đổi hành vi. Các cuốn như "Đắc Nhân Tâm" ("How to Win Friends and Influence People”, tác giả Dale Carnegie) hay "Trí Tuệ Xúc Cảm (“Emotional Intelligence”, tác giả Daniel Goleman) là ví dụ điển hình.

Tạm kết

Hiểu rõ độc đoán là gì không chỉ giúp bạn nhìn nhận người khác một cách khách quan hơn, mà còn giúp bạn tự soi chiếu chính mình. Mỗi người đều có thể từng mang tính cách độc đoán trong một thời điểm nào đó. Quan trọng là ta có nhận ra và điều chỉnh để xây dựng những mối quan hệ lành mạnh, công việc hiệu quả và cộng đồng tích cực hơn hay không.

Sau khi hiểu rõ độc đoán là gì, bạn có thể cảm nhận rõ tầm quan trọng của việc thay đổi tư duy, rèn luyện khả năng lắng nghe và làm mới quan điểm sống. Một chiếc máy tính bảng giá rẻ không chỉ là thiết bị giải trí, mà còn là cánh cửa mở ra kho tàng ebook về tâm lý học, giao tiếp, phát triển bản thân trong thời đại số. Tham khảo ngay máy tính bảng Masstel giá rẻ đang có sẵn tại FPT Shop nhé.

Máy tính bảng Masstel

Xem thêm:

Hướng nội là gì? 8 đặc điểm tính cách của người hướng nội mà bạn nên biết

INTP - Tổng quan về nhóm người sở hữu tính cách nhà tư duy