Công chứng vi bằng là gì? Phân biệt với công chứng và chứng thực

Trong những năm gần đây, cụm từ “vi bằng” và “công chứng vi bằng” xuất hiện ngày càng nhiều, nhất là trong các giao dịch dân sự như mua bán nhà đất, vay mượn tài sản hay ghi nhận sự kiện thực tế. Tuy nhiên, không ít người vẫn hiểu sai về giá trị của vi bằng, dẫn đến những rủi ro pháp lý đáng tiếc. Để tránh nhầm lẫn, cần hiểu rõ công chứng vi bằng là gì, ai có quyền lập vi bằng và khi nào vi bằng có giá trị pháp lý.

Công chứng vi bằng là gì?

Để hiểu rõ khái niệm này, cần phân biệt giữa hai thuật ngữ “công chứng” và “vi bằng”. Theo quy định tại Nghị định 08/2020/NĐ-CP về tổ chức và hoạt động của Thừa phát lại, vi bằng là văn bản do Thừa phát lại lập để ghi nhận một sự kiện, hành vi có thật mà họ chứng kiến trực tiếp. Vi bằng được lập theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức nhằm làm chứng cứ trong các quan hệ pháp lý hoặc phục vụ hoạt động tố tụng.

Trong khi đó, công chứng là hoạt động xác nhận tính xác thực, hợp pháp của hợp đồng, giao dịch, bản sao, chữ ký… do công chứng viên của các tổ chức hành nghề công chứng thực hiện.

Vì vậy, khi nói công chứng vi bằng là gì, cần hiểu rằng trên thực tế không tồn tại khái niệm “công chứng vi bằng” trong pháp luật. Vi bằng và công chứng là hai hình thức hoàn toàn khác nhau, được thực hiện bởi hai chủ thể khác nhau: Thừa phát lại lập vi bằng, còn công chứng viên thực hiện công chứng.

Giá trị pháp lý của vi bằng

Một trong những điểm khiến nhiều người hiểu nhầm là cho rằng vi bằng có giá trị như công chứng, tức là có thể thay thế cho hợp đồng công chứng. Thực tế không phải vậy.

Vi bằng chỉ có giá trị chứng minh sự kiện, hành vi mà Thừa phát lại đã trực tiếp chứng kiến, không xác nhận tính hợp pháp của các giao dịch dân sự. Nói cách khác, vi bằng là chứng cứ chứ không phải hợp đồng.

Theo quy định, vi bằng có giá trị:

Là nguồn chứng cứ để Tòa án, Viện kiểm sát xem xét trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự, hành chính hoặc hình sự.
Là cơ sở để cơ quan có thẩm quyền xác minh sự kiện thực tế khi có tranh chấp.
Hỗ trợ ghi nhận các sự kiện pháp lý, nhưng không làm phát sinh quyền sở hữu hay quyền sử dụng tài sản cho người lập vi bằng.

Như vậy, việc hiểu sai công chứng vi bằng là gì có thể khiến nhiều người tin rằng chỉ cần lập vi bằng là đủ để mua bán, chuyển nhượng nhà đất, trong khi thực tế giao dịch đó không có hiệu lực pháp lý nếu không được công chứng hoặc chứng thực đúng quy định.

Sự khác biệt giữa vi bằng và công chứng

Để tránh nhầm lẫn, cần phân biệt rõ một số điểm khác nhau cơ bản giữa hai hình thức này:

Về chủ thể thực hiện

Vi bằng do Thừa phát lại của Văn phòng Thừa phát lại lập.
Công chứng do công chứng viên của Phòng công chứng hoặc Văn phòng công chứng thực hiện.

Về giá trị pháp lý

Vi bằng chỉ ghi nhận sự kiện, hành vi thực tế, có giá trị chứng cứ.
Công chứng xác nhận tính hợp pháp của hợp đồng, văn bản, giúp giao dịch có hiệu lực pháp lý.

Về mục đích sử dụng

Vi bằng được lập để chứng minh sự kiện đã xảy ra, ví dụ ghi nhận tình trạng nhà đất, việc giao nhận tài sản hoặc hành vi vi phạm.
Công chứng được sử dụng để hợp thức hóa các giao dịch, hợp đồng như mua bán, chuyển nhượng, ủy quyền hoặc thế chấp.

Nhờ sự khác biệt rõ ràng này, việc hiểu đúng công chứng vi bằng là gì giúp người dân tránh rơi vào bẫy pháp lý khi thực hiện các giao dịch dân sự, đặc biệt là trong mua bán bất động sản không đủ điều kiện pháp lý.

Khi nào nên lập vi bằng?

Vi bằng có thể được sử dụng trong nhiều tình huống thực tế nhằm ghi nhận sự kiện, hành vi có thật, ví dụ:

Ghi nhận tình trạng tài sản trước khi ký hợp đồng hoặc bàn giao.
Ghi nhận việc giao tiền, giao tài sản giữa hai bên.
Ghi nhận hành vi vi phạm hợp đồng, xâm phạm quyền lợi hoặc phá hoại tài sản.
Ghi nhận quá trình thi công, xây dựng, sửa chữa để làm chứng cứ khi có tranh chấp.

Các trường hợp này, vi bằng có tác dụng chứng minh sự kiện, hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền xác minh khi có tranh chấp. Tuy nhiên, người dân không nên lập vi bằng để thay thế công chứng trong các giao dịch cần tuân thủ quy định pháp luật như mua bán, chuyển nhượng quyền sử dụng đất hoặc nhà ở.

Những hiểu lầm phổ biến về công chứng vi bằng

Thực tế, nhiều người vẫn tin rằng lập vi bằng là đủ để chuyển nhượng nhà đất, do có Thừa phát lại chứng kiến và lập văn bản. Tuy nhiên, theo quy định pháp luật, vi bằng chỉ có giá trị ghi nhận việc hai bên giao nhận giấy tờ hoặc tiền, không xác nhận quyền sở hữu.

Một hiểu lầm khác là vi bằng có thể “hợp thức hóa” các giao dịch vi phạm pháp luật. Điều này hoàn toàn sai, bởi Thừa phát lại không được lập vi bằng trong các trường hợp trái pháp luật, ví dụ ghi nhận việc mua bán đất chưa có sổ đỏ hoặc sang nhượng quyền sử dụng đất không đủ điều kiện.

Hiểu đúng công chứng vi bằng là gì sẽ giúp người dân biết cách sử dụng công cụ pháp lý đúng mục đích, tránh bị lợi dụng trong các giao dịch rủi ro.

Quy trình lập vi bằng hợp pháp

Để lập vi bằng, người có nhu cầu cần gửi yêu cầu đến Văn phòng Thừa phát lại nơi xảy ra sự kiện cần ghi nhận. Sau khi tiếp nhận yêu cầu, Thừa phát lại sẽ:

Xem xét tính hợp pháp của yêu cầu, từ chối nếu sự việc trái pháp luật.
Thỏa thuận phí dịch vụ, thời gian và địa điểm lập vi bằng.
Trực tiếp chứng kiến sự kiện, hành vi thực tế và ghi nhận bằng hình ảnh, video hoặc tài liệu kèm theo.
Lập vi bằng bằng văn bản, ký tên, đóng dấu và gửi đăng ký tại Sở Tư pháp.

Vi bằng chỉ có giá trị pháp lý khi được đăng ký hợp lệ tại Sở Tư pháp. Mọi vi bằng chưa đăng ký hoặc do người không có thẩm quyền lập sẽ không được công nhận.

Hậu quả khi nhầm lẫn công chứng và vi bằng

Việc không hiểu rõ công chứng vi bằng là gì có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt trong các giao dịch bất động sản. Có nhiều trường hợp người dân mua nhà, mua đất chỉ bằng vi bằng, sau đó không được sang tên sổ đỏ hoặc mất trắng tài sản khi xảy ra tranh chấp.

Do vi bằng không có giá trị làm căn cứ chuyển quyền sở hữu, bên mua không thể được pháp luật bảo vệ quyền lợi nếu giao dịch không được công chứng hoặc chứng thực đúng quy định. Ngoài ra, việc lợi dụng vi bằng để mua bán nhà đất trái phép còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Để bảo đảm an toàn pháp lý, mọi giao dịch có liên quan đến tài sản, đặc biệt là bất động sản, phải được công chứng hoặc chứng thực theo quy định của pháp luật dân sự. Vi bằng chỉ nên được sử dụng như tài liệu bổ trợ khi cần ghi nhận một sự kiện hoặc hành vi thực tế.

Cách phân biệt nhanh giữa công chứng và vi bằng

Một cách dễ nhớ để tránh nhầm lẫn là:

Nếu muốn hợp pháp hóa một giao dịch, hãy công chứng.
Nếu chỉ muốn ghi nhận sự kiện đã xảy ra, hãy lập vi bằng.

Công chứng giúp hợp đồng có hiệu lực pháp lý, còn vi bằng chỉ giúp chứng minh sự kiện. Vì vậy, hai hình thức này không thể thay thế cho nhau.

Kết luận

Vi bằng là công cụ pháp lý hữu ích, giúp ghi nhận sự kiện hoặc hành vi thực tế, nhưng không có giá trị xác lập quyền sở hữu tài sản. Khi hiểu rõ công chứng vi bằng là gì, bạn sẽ tránh được những rủi ro không đáng có trong giao dịch dân sự. Đặc biệt, với các giao dịch mua bán, chuyển nhượng nhà đất, việc công chứng hợp đồng vẫn là điều kiện bắt buộc để đảm bảo hiệu lực pháp lý và bảo vệ quyền lợi của các bên.

Nếu bạn muốn cập nhật thêm kiến thức pháp lý và đời sống, FPT Shop luôn mang đến cho bạn những bài viết hữu ích. Laptop, tablet và smartphone giúp bạn tra cứu văn bản pháp luật, học tập và làm việc tiện lợi hơn mỗi ngày. Ghé FPT Shop để chọn ngay thiết bị thông minh đồng hành cùng bạn trong thời đại số.

Xem thêm: